Arnar Atlason er formaður Samtaka fiskframleiðenda og útflytjenda (SFÚ), sem eru samtök smærri fyrirtækja í sjávarútvegi sem leggja áherslu á vinnslu og útflutning sjávarafurða. Þessi fyrirtæki reka almennt ekki útgerð og eru ekki handhafar kvótans heldur verða þau að afla síns hráefnis á fiskmörkuðum á markaðsverði.

Arnar segir aukna áherslu vera á framleiðslu ferskra afurða yfir sumartímann til útflutnings á þá markaði sem hæst verð greiða fyrir sjávarafurðir.

„Þar falla strandveiðar eins og flís við rass. Það er úrelt nálgun að loka fyrirtækjum yfir sumartímann enda verð og eftirspurn oft best þá. Langstærsti hluti strandveiðiaflans er seldur frjálsri sölu í gegnum uppboðskerfi Fiskmarkaðanna. Hann er því ætíð seldur hæsta verði til þess aðila sem mest verðmæti gerir úr aflanum. Fiskurinn af strandveiðibátunum er allur nýr við löndun, ólíkt afla veiddum með sumum öðrum veiðiaðferðum og ber því jafnan af ef gætt er meðhöndlunar. Nýr línufiskur er það sem allir vilja hafa. Auglýsingin um fimm daga gamlan trollfisk í fiskbúð hefur ekki enn þá verið birt. Meðferð er nú með ágætum og staðreyndin er sú að þeir aðilar sem gagnrýnt hafa meðferð strandveiðifisksins og gæði eru á stundum stórtækastir í kaupum á honum.

Að áliti okkar sem sérhæfðir erum í vinnslu sjávarafurða hér á Íslandi án tengsla við útgerð ætti markmið stjórnvalda að vera að stórauka vægi strandveiða. Áhrif þeirra til hærra meðalverðs afurða okkar ættu að vera mjög sýnileg. Jákvæð áhrif á atvinnustarfsemi í byggðum landsins einnig. Augljós kostur við strandveiðarnar er sannarlega svo að hægt er að tala um nýliðun sem er ansi jákvætt mótvægi við viðvarandi aukna fákeppni í greininni með tilheyrandi markaðsbrestum.“

Það er úrelt nálgun að loka fyrirtækjum yfir sumartímann enda verð og eftirspurn oft best þá.

Umræðan gefur ranga mynd

Arnar telur almenna umræðu um sjávarútvegsmál á Íslandi oftar en ekki vera á afskaplega grunnu plani.

„Dæmi er meira að segja um að í skoðanakönnunum hafi verið spurt „ert þú með eða móti kvótakerfinu?“ Hverslags innlegg er það í umræðu um jafnmikilvægt málefni og sjávarútvegur okkar er? Aðilar ættu alls ekki að rugla atriðum eins og veiðistjórn Hafrannsóknastofnunar og eftirliti Fiskistofu saman við neikvæðari hliðar kerfisins eins og; brottkast afla, samþjöppun veiðiheimilda, undirverðlagningarkeðjur, neikvæða byggðaþróun og töpuð atvinnutækifæri vegna útflutnings á hráefni.“

Arnar segir Svandísi Svavarsdóttur matvælaráðherra hitta naglann á höfuðið þegar hún talar um viðvarandi ósætti milli þjóðar og handhafa aflaheimilda okkar.

„Kerfið er samt ekki ónýtt en rými til bóta er mikið. Ráðherra hefur skipað samráðsnefnd vegna samþjöppunar í sjávarútvegi. Nefndin er stór líkt og viðfangsefnið og verður spennandi að frétta af vinnu hennar.“

Hann segir hagsmuni munu togast þar á og lýsir þeirri von sinni að áhersla verði lögð á þau markmið sem mikilvægust eru fyrir þjóðina í heild:

  • Aukna atvinnu hér innanlands
  • Jákvæðari byggðaþróun
  • Hámörkun virðis afurða okkar með aukinni markaðstengingu

„Ef sjónarmiðum hagsmunaaðila verður ekki leyft að ráða að fullu mun starf nefndarinnar geta skilað tilætluðum árangri. Von mín er að nefndin verði upphaf að markmiðasetningu í sjávarútvegi okkar sem tryggir okkur sess sem sjávarútvegsþjóð í fararbroddi en ýmsar raddir eru uppi um að við höfum einmitt sigið aftur úr á undanförnum misserum,“ segir Arnar.

Tugþúsundir tonna af íslensku sjávarfangi er flutt út í gámum og fullunnið ytra. FRÉTTABLAÐIÐ/GVA

Störf og tekjur flutt út

Að hans mati er ein undarlegasta hlið íslensks sjávarútvegs umræðan um vinnslu eða fullvinnslu hér heima.

„Eflaust er það svo að Íslendingar, sem ekki starfa í greininni, halda að við séum að stóru leyti að fullvinna sjávarfangið okkar. Staðreyndin er hins vegar allt önnur, mjög stór hluti afurða okkar fer til áframvinnslu í markaðslöndum okkar og einungis lítill hluti fer sem fullunnin vara héðan ofan í búðarkörfu í viðskiptalöndum okkar. Það sem er þó enn undarlegra er það að nálægt 50 þúsund tonn fara á ári hverju úr landi sem óunninn fiskur. Fiski þessum er í langflestum tilfellum landað úr veiðiskipi hér á Íslandi í fiskikari sem ber um það bil 300 kg af fiski, við það er bætt ríkulega af ís og aflanum svo komið fyrir í gámum sem sigla honum til erlendra kaupenda sem bíða spenntir.

Þetta hljómar svo sem ágætlega við fyrstu sýn en af hverju eru kaupendurnir svona spenntir? Staðreyndin er sú, það hafa þessir erlendu aðilar látið hafa eftir sér, að þetta hráefni býr til þúsundir starfa í viðkomandi löndum og milljarða tekjur. Stóra spurningin þessu tengd er því sú, af hverju viljum við ekki þessi störf eða þessar tekjur og af hverju velja handhafar veiðiheimildanna þetta?“

Arnar segir svörin liggja víða. Ein skýringin sé sú að ríkisstyrkir í sumum þessara landa valdi því að fyrirtækin hér heima geti ekki keppt við umrædda aðila um hráefnið. Önnur skýring geti legið í skiptakerfi sjómanna og útgerðarmanna á Íslandi sem geti í sumum tilfellum ýtt undir sölu sem sé undir hæsta verði.

„Einnig hefur verið bent á að á Íslandi er launakostnaður vegna framleiðslu hærri en hjá samkeppnisaðilum okkar. Líklega vega öll þessi atriði saman en ég ítreka það sem ég sagði í upphafi sem er það að þeir sem kaupa af okkur 50 þúsund tonn af hráefni á ári hverju telja sig geta skapað þúsundir starfa og milljarða tekjur með vinnslu hráefnisins. Markmið okkar á Íslandi ætti að vera að ná í að minnsta kosti einhvern hluta þeirra tekna.

Hvarvetna í heiminum þykir ferskur fiskur herramannsmatur. Íslenskur fiskur er eftirsóttur.

Fiskmarkaðirnir mikilvægir

Fiskmarkaðir á Íslandi eru álíka gamlir núverandi kvótakerfi okkar. Þeir hafa rækilega sannað sig þrátt fyrir að þar sé, líkt og með kvótakerfið, rými til þróunar. Eitt er hægt að fullyrða um markaðina. Þar ríkir samkeppni og þar er greitt hæsta verð fyrir afla. Markmiðum um hámörkun virðis fyrir auðlind þjóðarinnar er því best borgið með sölu þar eða beinni tengingu við markaðsverð. Miðað við þann mun sem viðvarandi hefur verið á verði í beinum viðskiptum og verði á fiskmörkuðum væri umhugsunarvert að setja á einhvers konar markaðsívilnun til handa útgerðum til að hvetja til sölu þar. Línuívilnun er gott dæmi um slíka ívilnun sem hugsuð var til þess að auka gæði hráefnis. Svo má jafnframt velta fyrir sér hvort strandveiðar virki á líkan máta.

Stærsta ógnin við fiskmarkaðina er að mínu viti sú ef lengra verður gengið en þegar hefur verið gert í að skerða afkomumöguleika fiskvinnslufyrirtækja sem ekki halda á veiðiheimildum. Ef lengra verður gengið í að skerða afkomu fyrirtækja sem hafa sérhæft sig í vinnslu dýrari afurða, fyrirtækja sem hafa sinnt nýsköpun og lifað af samkeppni. Þá held ég að kaupendahópurinn á mörkuðunum verði einsleitur. Þetta mun til skemmri tíma skila hærra hráefnisverði en til lengri tíma grefur þetta undan verðmyndun og niðurstaðan verður lakari afkoma af auðlindinni þjóðinni til handa,“ segir Arnar Atlason, formaður SFÚ.