Sýnishorn af höfundarverki Dieters Roth í i8

Þýsk-svissneski myndlistarmaðurinn Dieter Roth, sem var í áraraðir öflugur þátttakandi í íslensku myndlistarlífi, vakti alla tíð blendnar tilfinningar meðal listunnenda. Á níunda áratug síðustu aldar, þegar Dieter hafði öðlast víðfrægð, bauðst Listahátíð á Íslandi til afnota stór þýsk farandsýning á verkum hans. Þá lifði enn svo glatt í gamalli andúð á þeim, að forsvarsmenn hátíðarinnar afþökkuðu sýninguna. Að því sögðu held ég að enginn dragi í efa að Dieter hafi verið með allra fjölhæfustu listamönnum sem hér hafa búið: listmálari, grafískur hönnuður, húsgagnahönnuður, grafíklistamaður, höfundur þrívíddarverka af ýmsu tagi, framúrskarandi teiknari, vídeólistamaður, bóklistamaður, og að auki ljóðskáld, útgefandi og músíkant. Á að minnsta kosti tveimur þessara sviða, í grafík og bóklist, var hann fortakslaust meðal leiðandi aðila á tuttugustu öld.

Í ljósi þessa yfirgripsmikla ævistarfs er tæplega hægt að ætlast til þess að lítil og nett sölusýning sem Gallerí i8 hefur nú sett upp með eldri verkum Dieters, gefi fullnægjandi mynd af öllu því sem hann tók sér fyrir hendur. Flest eru verkin gerð hér á landi og koma úr íslenskum einkasöfnum. Engu að síður má, með góðum vilja, líta á þetta samsafn sem eins konar inngang að margbrotnu höfundarverki Dieters. Þarna eru hreinar og klárar teikningar í expressjónískum dúr, ljósmyndaverk, yfirmáluð grafíkverk, „afbyggðir“ prentgripir á borð við íslensk póstkort, pappírsverk með lífrænu ávafi, að minnsta kosti einn víðfrægur Flúxus-skúlptúr (Kanína úr kanínuskít og hálmi), geómetrísk verk með „innbyggðri“ hreyfingu, eitt verk úr lífrænum úrgangi og loks endurgerðir barnastólar frá Kúlu-tímabilinu svokallaða, þegar Dieter og nokkrir félagar hans ráku verslun á mótum Bergstaðastrætis og Skólavörðustígs.

Þessi sýning gefur okkur mikilsverðar vísbendingar um listsögulegan uppruna Dieters, segir Aðalsteinn Ingólfsson listfræðingur.

Geómetría rekst á Flúxus

Þessi sýning gefur okkur mikilsverðar vísbendingar um listsögulegan uppruna Dieters. Þroskaár hans eru sjötti áratugurinn, þegar tilraunir evrópskra myndlistarmanna til að skapa tæra og rökstudda abstraktlist í kjölfar þess umróts sem síðari heimsstyrjöldin hafði í för með sér, steytti á myndlist uppivöðslusamra andófsmanna á borð við Ný-dadaista og Flúxara, en þeir stefndu að hinu gagnstæða, nefnilega umpólun hefðbundinnar fagurfræði. Sjálfur byrjar Dieter sem fulltrúi svissneskrar rökhyggju í hvort tveggja grafískri hönnun og myndlist, aðhyllist um skeið umbreytanlega geómetríu, verk sem þróuðust eða tóku breytingum í ákveðnu ferli á myndfleti, samanber hreyfilist og optíska list. Eitt verk þeirrar gerðar (nr. 11) er að finna í i8. Út úr því þróast síðan bókverkin, þar sem hver blaðsíða er í raun breytileg og hreyfanleg eining. Fyrstu lífrænu verk Dieters, þar sem finna má efnivið eins og súkkulaði, matarleifar, pylsur, ávexti og fleira, eru undirseld annars konar hreyfingu, það er náttúrulegri hrörnun eða niðurbroti efnisins; þau verða til upp úr 1960 (sjá nr. 6). Upp frá því er Dieter víða flokkaður með Flúxus-listamönnum og öðrum myndbrjótum. Með þessum listamönnum sýndi hann vissulega, en rakst alls staðar illa í flokki.

Sem leiðir okkur að ævisögulega þættinum, sem er býsna mikilvægur þegar Dieter er annars vegar, því hann er víða samofinn myndverkum hans. Hversu skilmerkilega sem við tengjum listamanninn róttækum myndlistarhreyfingum úti í Evrópu, þá er myndlist hans oftar en ekki viðbrögð við margháttuðum tilvistarlegum vanda hans sjálfs. Til að mynda er eitt helsta einkenni á gjörvallri myndlist Dieters, hve oft hann dregur eigin persónu, eins konar skrípaútgáfur af sjálfum sér, svo og hluti úr eigin eigu eða nærumhverfi, inn í myndir sínar. Þetta sjálf er fastagestur í teikningum hans, grafík og síðari verkum með blandaðri tækni. Ljósmyndir af honum sjálfum bera einnig uppi plakötin fyrir farandsýningu hans 1972-74, sem finna má á sýningunni í i8.

Verk sín skapaði Dieter því þvert á allar kennisetningar og viðtekin viðhorf, oft í blóra við meint takmörk þess miðils sem hann var með undir höndum hverju sinni.

Þverlyndið var lykillinn

Án þess að velta sér um of upp úr Freud, má rekja margt af því sem Dieter glímdi við í verkum sínum til atburða og aðstæðna á æskuheimili hans í Hannover. Sem barn upplifði hann öryggisleysi heima og heiman, bæði loftárásir bandamanna og tilfinningalega vanrækslu, jafnvel harðneskju, foreldra sinna. Hann óx upp ofurviðkvæmur, og viðskipti hans við áhrifamenn, í daglegu lífi, í listum og í fræðasamfélaginu, einkenndust lengi af blöndu af auðmýkt, óöryggi og árásarhneigð. Á síðari árum enduðu samskipti Dieters við milliliði myndlistarsenunnar: gallerista, safnafólk og safnara, jafnvel starfsbræður, yfirleitt með ósköpum. Þegar frá liðu stundir urðu þau samskipti, að viðbættri áfengisneyslu, örugglega til þess að magna upp með honum bölsýni og vantrú á mannlegt eðli. Sem litaði síðan afstöðu hans til listarinnar. Dieter hafði fyrir reglu að andæfa, setja sig upp á móti viðteknum viðhorfum, eða eins og hann sagði sjálfur: „Þegar mér var sagt að gera eitthvað frá A til Ö, gerði ég hið gagnstæða“. Kannski er einmitt þverlyndi Dieters lykillinn að frjórri uppáfinningasemi hans,

Verk sín skapaði Dieter því þvert á allar kennisetningar og viðtekin viðhorf, oft í blóra við meint takmörk þess miðils sem hann var með undir höndum hverju sinni. Sem kennari ætlaðist hann til að nemendur sínir tækjust á við hið ómögulega, byggðu skúlptúra úr orðum, þrykktu grafíkmyndir eftir kaffibrauðinu sínu og settu saman bókverk úr bíldekkjum. Enda fækkaði nemendum eftir því sem leið á kennslu hans. En þeir sem eftir sátu urðu aldrei samir.

Þessi aðferðafræði, ef hægt er að nota það nafn yfir vinnubrögð Dieters, opnaði á fleiri leiðir til myndlistartjáningar en menn höfðu áður kynnst. Um leið var hún atlaga að öllum tilraunum til að setja þessari tjáningu mörk. Að því leyti var Dieter sennilega einn af helstu guðfeðrum þeirrar þróunar sem átt hefur sér stað í vestrænni myndlist á undanförnum áratugum.