Ég held ég sé ekkert að brjóta á afa mínum þó ég gefi þetta handrit út rúmum áttatíu árum eftir að það var skrifað,“ segir Þorvaldur Gylfason prófessor, um skáldsöguna Tímamót eftir Þorstein Gíslason, skáld og ritstjóra. „Það var konan mín, Anna Karitas Bjarnadóttir, sem bjó handritið til útgáfu ásamt mér. Það er fyrsta samvinnuverkefni okkar hjóna af þessu tagi. Við gerðum þetta á Ítalíu í lok síðasta árs, rétt áður en faraldurinn illvígi komst þar á kreik.“

Þorvaldur er sonarsonur Þorsteins. Hann segir afa sinn hafa árið 1936 haldið tólf útvarpsfyrirlestra um heimastjórnartímabilið og á sama ári gefið út bókina Þættir úr stjórnmálasögu Íslands 1896-1918. „En það er eins og afi hafi ekki treyst sagnfræðinni einni til að koma sögu tímabilsins til skila heldur skrifar líka lykilskáldsögu um sama tíma, um sama fólk,“ bendir hann á og heldur áfram. „Það handrit skilur hann eftir, skrifað með eigin hendi, þegar hann fellur frá 1938. Alexander Jóhannesson háskólarektor nefnir það í ævisögu sem hann skrifaði um Þorstein og getur þess að það sé óbirt.“ Þorvaldur kveðst hafa grafið handritið upp í fyrra og lesið það þá í fyrsta skipti. „Sá eini sem ég vissi að hafði áður lesið það var Vilhjálmur Þ. Gíslason, föðurbróðir minn sem dó fyrir bráðum 40 árum. Ég sá það í hendi mér að sagan ætti erindi við fleiri en mig, vegna þess að ég þekki ekkert dæmi í gervallri heimssögunni um að sami maður ræki bæði hlutverkin, að skrifa sagnfræði um tímabil í þjóðarsögu sinni og að fylla upp í myndina með skáldsögu um sama tímabil.“

Konur ganga ljósum logum

Eitt af því sem Þorvaldi finnst merkilegt við skrif afa síns er að í útvarpserindunum og sagnfræðiritinu er engin kona nefnd en hann segir konurnar ganga ljósum logum í skáldsögunni. „Þetta er sá tími sem konur höfðu hvorki kjörgengi né kosningarétt og höfðu því ekki bein áhrif í stjórnmálum. En afa finnst hann ekki þurfa að taka tillit til þess þegar hann skrifar skáldsöguna og hann fer inn á heimili, ekki bara hefðarfólksins heldur einnig fátæklinganna. Þarna leyfir hann sér líka að velta því fyrir sér hvernig körlunum hafi verið innanbrjósts þegar þeir voru að þrátta um pólitíkina. Fyrir slíkar vangaveltur var ekkert rúm í sagnfræðipartinum.“

Þorvaldur hefur komist að því að handritið sem nú er loks í prentun átti að verða fyrri hlutinn af tveimur bindum. Segir það ná yfir tímabilið frá 1896 til 1904 og að Valtýr Guðmundsson alþingismaður sé í stóru hlutverki en heiti Gissur Gunnlaugsson í handritinu. „Seinna bindið átti að fjalla um árin frá 1904 til 1918, þar hefði Hannes Hafstein eflaust verið aðalpersónan, hann heitir Hákon Marberg í sögunni. En afi féll á tíma, held ég, því hann fékk hvítblæði og dó 1938.“

Litlu þurfti að breyta í handritinu, að sögn Þorvaldar. „Við einfölduðum aðeins stafsetningu og greinarmerki en afi var málvís og sagði fallega frá. Textinn er þokkafullur og nálgunin býsna skemmtileg. Fyrri helmingurinn fjallar um lífið í Reykjavík og síðari helmingurinn lýsir lífinu úti á landi. Höfundurinn lýsir samræðum milli manna og ólíkum sjónarmiðum án þess að gera upp á milli þeirra, sagan er hlutlaus þannig og ekki beint spennandi en hún er afar fróðleg. Margt af því sem þar er talað um er gleymt af yngri kynslóðinni en þó sagan sé trúlega skrifuð 1936-1938 kallast hún á við margt sem fólk á mínum aldri þekkir frá árunum milli 1950 og 60.“

Mögnuð lýsing á Matthíasi

Meðal þess sem Þorvaldur nefnir er lýsingin á séra Matthíasi Jochumssyni skáldi í Tímamótum. „Það er fallegasta og magnaðasta lýsing á þjóðskáldinu sem ég hef séð og þekki ég þó sjálfsævisögu Matthíasar sjálfs. Hann heitir Guðbrandur Þorláksson í bók afa sem segir skáldið ýmist eins stórfljót eða lækjarsprænu, eftir því hvert tilefnið er og hvern hann er að tala við. Ungu mennirnir reyni að gera uppreisn gegn honum, því þeim finnist hann gamaldags, og lýsingin á því hvernig Matthías snýr þá niður með sterkum rökum og ljúfu viðmóti, er dásamleg. Sama má segja um margar aðrar mannlýsingar.“

Í inngangi kveðst Þorvaldur nefna þær fyrirmyndir sem honum hafi tekist að greina í handritinu, ásamt sagnfræðingunum, vinum sínum. „Svo er annað fólk sem við áttum okkur ekki alveg á og ég býst við að sumir lesendur hafi gaman af að reyna að finna fleiri fyrirmyndir.“

Myndin sem er á bókarkápu er af höfundinum, Þorsteini Gíslasyni skáldi.