Sagnfræðingurinn Lára Magnúsdóttir, sem hefur fyrst og fremst rannsakað réttarsögu Íslands á miðöldum, gerði skemmtilega uppgötvun við lestur Árna sögu, sem fjallar um biskupstíð hans á 13. öld, sem gefur alveg nýjan og gjörólíkan skilning á jólavísunni um Jólasveina einn og átta. Lára sagði frá þessari uppgötvun sinni í grein sem birtist í Andvara fyrr á þessu ári.

„Mitt sérsvið er réttarsaga á tímabilinu 13. til 15. öld. Ég hef verið að rannsaka dóma fólks sem var dæmt af kirkjunni fyrir trúarlega glæpi og gerði doktorsritgerð um bannfæringu og hef reynt að svara því hvað gerðist eftir að fólk var bannfært.

Flestir sagnfræðingar rannsaka tímann fyrir árið 1300, en það verða gríðarlegar breytingar á þjóðfélaginu þegar kóngs- og kirkjuvaldið kemur til sögunnar í lok 13. aldar,“ útskýrir Lára. „Það verða skil þegar Ísland gengur Noregskonungi á hönd og Rómarkirkjan tekur völd og ég rannsaka tímann eftir það.“

Átök konungs og kirkju

„Greinin mín í Andvara er um þá uppgötvun að í Árna sögu biskups er frásögn sama efnis og hin þekkta vísa um jólasveina einn og átta og hann Andrés sem stendur utan gátta. Sagan er skrifuð snemma á 14. öld en efni hennar nær í stórum dráttum yfir biskupstíð Árna, 1269 til 1298,“ segir Lára. „Efni vísunnar er algerlega sambærilegt við það sem sagt er frá í Árna sögu, sem er í stuttu máli átök um það hvort tækist að koma líki hins bannfærða Andrésar Pálssonar ríkisráðsmanns í Noregi í kristilega gröf. Niðurstaðan var að hann var grafinn meðal kristinna manna, en ekki „færður tröllunum“, sem vísar til þess að grafa hann með útlögum og öðrum.

Heimildir Árna sögu fyrir þessu eru sendibréf sem Loftur Helgason skrifaði frá Björgvin og vitnað er í orðrétt í Árna sögu. Það er í sjálfu sér merkilegt að svo beinar lýsingar séu til frá átökunum sem þar stóðu yfir veturinn 1282 til 1283,“ segir Lára. „Mitt í óreiðunni var Loftur í sérlega misheppnaðri tilraun til að ná fundi konungs, en hann ætlaði að tala sínu máli og átta annarra við hann út af deilum á Íslandi.“

Frásagnir frá ólíku sjónarhorni

„Það er auðveldara að sjá tengslin milli frásagnarinnar í Árna sögu og seinna erindis vísunnar. Fyrst er talað um að það hafi verið miklar deilur og átök milli konungs og kirkju og næst sagt að Andrés hafi verið bannfærður, eða í banni erkibiskups, og því megi ekki grafa hann í vígðri mold,“ útskýrir Lára. „Það að hann hafi „staðið“ þýðir að verið er að tala um lík og „utan gátta“ vísar til þess að ekki hafi mátt fara með það inn í kirkjuna.

Eins og ég skil þetta eru þetta tvær frásagnir af sömu atburðum frá sitt hvoru sjónarhorninu. Í Árna sögu sést sjónarhorn kirkjunnar, þeim finnst slæmt að það hafi tekist að grafa Andrés þrátt fyrir bannfæringuna. Þegar hringt er á móti líkinu sér maður fyrir sér að það hafi orðið átök þegar það var reynt að koma líkinu inn í kirkjuna og þá hafi stöpullinn brotnað,“ segir Lára. „Hinum megin er svo andstætt sjónarmið og það hlakkar í þeim sem vildi grafa Andrés í vígðri mold.

Það sem skiptir máli er að þetta endar á átökum vegna Andrésar og „svo var hringt um allan bæinn í banni kennimanna“. Báðar frásagnirnar enda því á bjölluhringingum,“ útskýrir Lára. „Þarna báðum megin er því frásögn af einhverjum Andrési sem er dauður og stendur utan kirkjunnar, svo verða átök og bjöllum er hringt. Þetta er of mikið til að þetta geti verið tilviljun.

Þegar ég skildi þetta áttaði ég mig strax á að það sem kemur á undan í sögunni er sama saga og í fyrsta erindinu. Jón á völlunum kemur í staðinn fyrir Jónsvelli, sem skipta máli í frásögninni, og það stendur að Loftur hafi farið til Noregs að hitta kónginn fyrir hönd sína og átta annarra, sem sagt níu alls, svo þar eru komnir jólasveinar einn og átta,“ segir Lára. „Andrés kom af fjöllum því hann veit ekkert hvað hann er að gera, sem er líka ástæðan fyrir því að hann er kallaður jólasveinn. Aðstæður höfðu breyst í Noregi vegna uppreisna og hann vissi ekkert hvert hann átti að snúa sér. Ég held að hann hafi þótt kjánalegur. Svo var hann líka að koma frá Íslandi í fína borg og vissi ekkert hvað var að gerast.“

Varð úrelt þekking

„Ég held að ástæðan fyrir því að ég gerði þessa uppgötvun núna sé að lítill áhugi hefur verið á þessu tímabili í Íslandssögunni í langan tíma. Við skiljum þessar heimildir ekki mjög vel, en með betri skilningi held ég að ýmislegt gæti komið í ljós,“ segir Lára. „En ég hef verið að skoða þessar heimildir í 30 ár, sem verður til að ég finn hluti sem aðrir sjá ekki.

Ég held að þekking um þessa atburði og þessa vísu hafi glatast fyrst og fremst vegna þess að Íslendingar hættu að vera kaþólskir á 16. öld og þá fannst fólki þekkingin um sögu miðaldakirkjunnar verða ómerkileg. Gömlu siðirnir voru bannaðir og áherslan var á að búa til nýja,“ útskýrir Lára. „Svo á 19. öld verður áherslan á veraldlegt lýðræðisþjóðfélag og þá hættir fólki að finnast trúarleg málefni og kirkjan skipta máli í pólitík og þá gleymist þetta enn frekar. Þetta er orðið mjög fornt, en nútíminn byggir að sjálfsögðu á þessum stoðum engu að síður.“

Allir kunnu vísuna á 19. öld

„Vísan fjallar um augnablik í stórfelldu pólitísku umbreytingaskeiði, þar sem konungs- og kirkjuvald voru að komast til valda á Íslandi, en hvorugt hafði verið til áður. Þarna er tekist á um grundvallaratriði og völd yfir jörðum, svo þetta eru einhverjar stærstu breytingar Íslandssögunnar þar til á 19. öld þegar kóngurinn afsalar sér í raun völdum hér,“ segir Lára. „En ég veit hvorki hvenær hún var ort né hvenær hún komst í almenna notkun sem jólavísa. Hún var fyrst skrifuð upp snemma á 19. öld og þá var litið á hana sem gamla vísu. Svo kemur hún í Þjóðsögum Jóns Árnasonar og það er ljóst að á seinni hluta 19. aldar er talað um þessa vísu sem eitthvað sem allir kunna.

Eitt helsta vandamálið við mína túlkun á þessari vísu, að mati gagnrýnenda, er að það séu engin dæmi um að orðið jólasveinn sé notað í þeirra merkingu að vera kjáni eða klaufalegur frá miðöldum,“ segir Lára. „En ég færi rök fyrir því í greininni minni að jólasveinarnir hafi verið eitthvað sem konurnar töluðu um við börnin og þess vegna var ekki sérstaklega líklegt að það rataði í ritmálið, sem fjallaði mestmegnið um formlega hluti. En ég fann dæmi frá miðri 18. öld í vísu eftir Eggert Ólafsson þar sem þetta orð virðist notað til að lýsa ástföngnum sveini, sem gæti samsvarað einfeldningi.“

Lára leggur áherslu á að þó að raunveruleg merking vísunnar sé kannski komin í ljós sé hún fyrir löngu búin að festa sig í sessi sem jólavísa og hún telji enga ástæðu til að uppgötvun hennar hafi áhrif á það.