Réttarlæknirinn Pétur Guðmann Guðmannsson lendir reglulega í því að rithöfundar og aðrir sem fást við skapandi skrif um morð og aðra glæpi leita til hans með spurningar um réttarmeinafræðileg atriði. Samt er lítill skortur á alls kyns dellu og rangfærslum í glæpaskáldskap sem fara stundum í hans fínustu fræðataugar.

„Jú, það gerir það svolítið. Ég held að ég myndi líklega gera meira af því að horfa á þannig efni ef það væri aðeins meira sannfærandi varðandi réttarlæknisfræðilega þáttinn. Maður er alltaf, aftur og aftur, að sjá sömu villurnar sem virðast lifa góðu lífi bæði í svona þáttum og líka í bókum,“ segir Pétur Guðmann sem ætlar að reyna að leiðrétta eitthvað af þessu með sérstöku og vægast sagt öðruvísi námskeiði, Réttarlæknisfræði fyrir rithöfunda, hjá Endurmenntun HÍ í næsta mánuði.

Hvernig er lyktin?

„Þar sem ég var að vinna í Svíþjóð komu reglulega fyrirspurnir til okkar frá fólki sem var að skrifa og þetta hefur haldið áfram hjá mér eftir að ég kom hingað,“ segir Pétur sem krufði um 190 lík vegna óútskýrðra dauðsfalla hér á landi í fyrra og hefur komið að fjölmörgum morðrannsóknum.

Hann segir fyrirspurnir höfundanna oft bera með sér að þeir geti verið mjög skapandi. „Þetta getur snúist um lík sem á að vera búið að vera á tilteknum stað við einhverjar mjög furðulegar aðstæður í sautján ár eða eitthvað slíkt. Þau vilja þá kannski fá að vita hvernig líkið myndi líta út. Hvernig lyktin er og hvort það myndi sjást í beinin og eitthvað svoleiðis.

Þetta eru alls konar og mjög oft sértækar spurningar þannig að ég sá það strax að það hlyti eiginlega að vera til vettvangur þar sem væri bara hægt að fá þetta fólk saman til þess að setja allavegana almenna rammann utan um þetta,“ segir Pétur um námskeiðið sem er ætlað þeim sem vilja geta fjallað á raunhæfan hátt um dauða, lík og réttarlæknisfræðilega rannsókn dauðsfalls.

„Lyktin er náttúrlega það fyrsta sem græningjar sem eru með við krufningu bregðast við,“ segir Pétur um að hans mati óplægðan en illa þefjandi akur glæpaskáldskaparins.
Fréttablaðið/Samsett

„Já, þetta er svolítið spennandi. Ég kvitta alveg undir það,“ segir Pétur þegar blaðamaður getur ekki leynt áhuga sínum og veltir því upp að sjálfsagt muni fleiri en rithöfundar vilja fá nasaþef af nályktinni hjá réttarlækninum þótt námskeiðslýsingin vari við því að máli sínu til stuðnings muni Pétur sýna myndir af áverkum og látnu fólki sem geti vakið óhug.

Nályktarstemning

„Já, já, svo sannarlega og hún er mjög margbrotin sko,“ svarar Pétur umhugsunarlaust þegar hann er spurður hvort það sé hægt að lýsa nálykt með orðum. „Lyktin er náttúrlega það fyrsta sem græningjar sem eru með við krufningu bregðast við.

Þetta er kannski lykt sem maður er löngu hættur að finna sjálfur þannig að það getur verið svolítið áhugavert að upplifa það með þeim. Þá koma fram alls konar lýsingarorð og maður gerir sér grein fyrir því að er eitthvert munstur í þessu og það fer eftir tilfellum hvaða lykt ríkir, hvenær hún kemur og af hvaða líffæri.

Síðan tengist þetta allt áferð, lifnaði og rotnun. Ég held það sé sko mjög mikið að hafa þarna fyrir orðaperra. Svona stemningslýsingar,“ segir Pétur um þennan óplægða en illa þefjandi akur glæpaskáldskaparins.

Kyrking og eitur

Pétur skýrir á námskeiðinu frá helstu viðfangsefnum réttarmeinafræðinnar og hlutverki réttarlækna í rannsókn dauðsfalla og manndrápa. Þá verður rætt um dauðann frá sjónarhóli læknisfræðinnar og það hvernig lík eru rannsökuð, hvernig þau koma fyrir og hvaða breytingar verða á líkamanum eftir dauðann.

Hugtök áverkafræði verða kynnt sem og túlkun á tilurð áverka og fáeinar mýtur og furður varðandi dauðann verða tíundaðar og rannsóknaraðferð réttarlæknisins, krufningin, útskýrð í helstu atriðum. Þá ætlar Pétur að kynna valdar dánarorsakir eins og til dæmis eitrun og kyrkingu.

Eitrun?

„Já, hví ekki?“ spyr Pétur á móti og segir að vissulega sé litið svo á að eitur sé ekki notað til morða og eitrun oft tengd slysum eða sjálfsvígum. Þá bendir Pétur á að það sé svo margt sem geti valdið eitrun og að alls konar einföld módel spretti upp í því sambandi en í réttarmeinafræðunum er ekki gengið að neinu sem gefnu.

Skekkjumörk dauðans

„Til dæmis komst orðið „dauðaskammtur“ í umferð um daginn. Eins og það sé þannig að ef þú tekur þetta margar töflur af þessu þá deyrðu. Ef þú tekur einni töflu færri þá á að vera allt í lagi og eitthvað svoleiðis. Þessi vísindavinkill er aldrei svona og er alltaf miklu meira fljótandi og það eru alltaf þessi skekkjumörk sem maður vill kannski aðeins miðla áfram.

Svo er náttúrlega líka möguleikinn á því að eitrun sé beitt sem manndrápsaðferð og það er eitthvað sem maður þarf alltaf að hafa í huga,“ segir Pétur og bætir við að þá þurfi að huga að því hversu auðvelt getur verið að dylja eitrun, hversu ofboðslega margar gerðir eiturs eru til og annað í þeim dúr.

„Hvað kyrkinguna varðar þá er það náttúrlega bara algeng manndrápsaðferð í okkar heimshluta og líka frekar misskilin af bæði fagfólki og leikmönnum; hvernig þetta er, hvernig þetta fer fram og hvaða ummerki eru til staðar. Um leið er þetta afskaplega áhugavert fyrirbæri og sniðugt að rýna í það.“

Venjulegt fólk

Réttarmeinafræðingar eru sjálfir algeng klisja í glæpaskáldskap þar sem staðalmyndin af innhverfum sérvitringum með kolsvartan húmor er gegnumgangandi.

Eruð þið öll eitthvað skrítin?

„Nei, ég held að þetta sé mjög fínn hópur. Þessi litla stétt,“ segir Pétur Guðmann og hlær. „Þetta er mjög mismunandi fólk og ég get bara í fullri hreinskilni ekki sagt að það hafi einhvern samnefnara og langt í frá því að það sé skrýtið fólk eða eitthvað öðruvísi en aðrir. Alls ekki.

Meira að segja enn þann dag í dag þegar ég kynnist nýju fólki í stéttinni þá furða ég mig á því hvað þetta er eðlilegt fólk,“ heldur hann áfram og telur kollega sína almennt vera eðlilega, úthverfa og aðlaðandi. „Þannig að þessi steríótýpa, sem ég finn á sjálfum mér að er einhvern veginn föst, er alls ekki sönn.“

Teygjanleg dauðastund

Dauðinn kemur í ýmsum myndum og í flestum tilfellum er flóknara að deyja en aðeins að geispa golunni og Pétur Guðmann segir aðspurður að tal um að deyja samstundis eigi sjaldnast við.

„Það er hægt að flokka þetta svolítið. Það er alveg hægt að tala um svona augnabliksdauða en það á þá kannski við ef þú deyrð þegar þú stendur við hliðina á kjarnorkusprengju þegar hún springur eða dettur ofan í heitt hraun í eldfjalli og eitthvað þannig lagað.

Annars er þetta bara skali og suma tekur tvo, þrjá daga að deyja hægt og hægt en það er þá kannski meira eins og fólk sem er í líknandi meðferð með mjög mikinn lyfjastuðning.

Þetta er allt þar á milli og þarna eru mörg samspilandi kerfi þannig að það er yfirleitt ekki neitt praktískt að tala um dauðastundina, dauðaaugnablikið. Ef ég er spurður um dánarsekúnduna reyni ég yfirleitt alltaf að tala frekar um dauðaferlið. Hvenær það er að hefjast og hvernig það fer fram. Enda erum við að reyna að lesa í það til þess að fatta hvað gerðist og sjálft dánarferlið skilur eftir sig spor í líkinu.“

Allar frekari upplýsingar um námskeiðið Réttarlæknisfræði fyrir rithöfunda eru á Endurmenntun.is.