Melkorka starfar sem hjúkrunarfræðingur á Heilsugæslunni í Lágmúla, en er menntuð sem íþróttakennari og matvælafræðingur í grunninn. Sólveig er hjúkrunarfræðingur á Hrafnistu og hefur starfað með öldruðum um árabil.

Oft vangreint vandamál

„Ritgerðin okkar fjallaði sérstaklega um komur aldraðra á bráðamóttökuna og hvaða þjónustu þeir fá þar. Niðurstaða okkar var sú að það má gera betur á þessu sviði og það þarf að rannsaka þetta betur,” segir Sólveig. „Það kom okkur á óvart hvað þessari grunnþörf, sem næring er, er ábótavant hjá öldruðum,“ segir Melkorka. „Það er alltaf talað um grunnþarfirnar, svefninn, næringuna, hreyfingu og andlegu heilsuna sem þurfi að huga að, og þegar þetta er ekki til staðar þá getur þetta verið undirstaða svo margra vandamála, sérstaklega hjá öldruðum.“

Sólveig segir einna mikilvægast að átta sig á alvarleikanum. „Númer eitt, tvö og þrjú er auðvitað að taka þessu alvarlega og að það sé skimað eftir þessu meðal aldraðra sem eru að koma á bráðamóttökuna vegna einhverja annarra orsaka en akkúrat vannæringu. Svo kemur oft í ljós þegar nánar er skoðað að þetta fólk er vannært.“

Sólveig Hlín Sigurðardóttir, hjúkrunarfræðingur á Hrafnistu.

Melkorka segir vandamálið oft vangreint. „Þessir einstaklingar eru oft spurðir að því hvort þau séu að drekka nægilega því að þurrkur getur valdið svo miklum vandamálum á húðinni, hjartslætti, háþrýstingi og óráði og öðru slíku en ef þú ert ekki nógu vel nærður þá getur það líka valdið þessum vandamálum og fylgikvillum,“ útskýrir hún.

„Ef þessi hópur er ekki að fá nægilegt magn af orku, vítamínum eða steinefnum þá er svo margt sem fylgir, munnheilsu hrakar, beinþéttnin minnkar, líkurnar á fall- og byltuhættu aukast. Fólk er að detta á þessum aldri og brjóta bein og þarf að leggjast inn á sjúkrahús. Og ef þú ert ekki nægilega vel nærður þegar þú kemur inn á sjúkrahús þá ertu náttúrulega líka lengur að ná bata.“

Sólveig tekur undir og segir áríðandi að vera vakandi og bregðast við einkennum vannæringar meðal aldraðra. „Rannsóknir hafa sýnt að vannæring eykur líkurnar á byltum og versnun sjúkdómseinkenna sem annars væri hægt að koma í veg fyrir ef næringarstatus væri í lagi. Að huga að næringu er mikilvæg einkennameðferð hjá öldruðum sem eru oft með undirliggjandi sjúkdóma. Mikilvægt er að einblína að fólki líði eins vel og kostur er. “

Melkorka Árný Kvaran, hjúkrunarfræðingur á Heilsugæslunni Lágmúla. MYND/ANTON

Skimun og eftirfylgni

Sólveig segir brýnt að efla bæði skimun og eftirfylgni. „Það er gríðarlega mikilvægt að skima og fylgja vannæringu eftir. Svo er spurning hver eigi að fylgja þessu eftir, er það heilsugæslan, heimahjúkrun eða fer fólk jafnvel fyrr á hjúkrunarheimili vegna þess að það er vannært og getur þar af leiðandi ekki hugsað um sjálft sig, veikist þá fyrr og dettur tíðar? Byltur og óráð og annað getur komið í veg fyrir að fólk geti verið heima hjá sér.“

Huga þurfi sérstaklega að þeim sem enn búi heima. „Það eru mun fleiri rannsóknir sem fjalla um vannærinu aldraðra sem er þegar komið inn á hjúkrunarheimili en minna hjá öldruðum sem býr ennþá heima. Nú er komin aukin krafa um að fólk geti verið heima sem lengst, það er mjög falleg hugsun og þarft, en hvað getum við gert til þess að stuðla að því? Það eru auðvitað ótal þættir en það sem hefur dálítið setið á hakanum er næringin. Að þau séu að fá fjölbreytta næringu við hæfi og að fæðan sé nægilega orku- og prótínrík,“ segir Melkorka.

Oft sé hægara sagt en gert að koma auga á vandamálið. „Það sem mér þótti merkilegt var hvað þetta vandamál er falið og getur verið lúmskt. Þú getur verið með of þungan aldraðan einstakling en hann getur verið vannærður. Hugsanlega býr viðkomandi einn og á erfitt með að komast í búðina, það er svo margt sem spilar inn í,“ útskýrir hún. „Svo fara þessir einstaklingar og kaupa einfaldan og orkuríkan mat sem er kannski ekkert mjög næringarefnaríkur eða næringarþéttur. Þannig að það er ekki allt sem sýnist. Fólk getur verið í ágætis holdum á þessum aldri en getur samt verið með bullandi vannæringu og vantað helstu vítamínin og steinefnin í fæðuna.“

Melkorka og Sólveig telja að með góðri teymis- og samvinnu sé hægt að halda betur um aldraða einstaklinga sem glíma við vannæringu. MYND/VILHELM

Ýmislegt hægt að gera

Það geta verið ýmsar ástæður að baki vannæringu aldraðra. Melkorka telur upp nokkur atriði sem gagnlegt er að hafa að leiðarljósi. „Í fyrsta lagi þarf að halda hreyfingunni inni til þess að viðhalda matarlystinni og orkuþörfinni. Svo þarf að passa að orkuþéttnin sé til staðar í fæðunni og að þau séu að fá öll næringarefnin, kolvetni, prótín og fitu. Það er talað um að þessi aldurshópur þurfi prótínríka fæðu. Ef matarlystin er ekki mikil þá huga að því að borða oftar yfir daginn, ekki bara tvær máltíðir á dag eins og algengt er.“ Sólveig tekur undir.

„Við erum alltof oft að sjá fólk í vannæringu sem finnst það vera jafnvel að borða nóg og finna jafnvel lítið fyrir svengd. Þessu fólki bregður oft þegar þau fá niðurstöður úr skimunni um vannæringu..“ Þessi aldurshópur veigri sér gjarnan frá því að leita aðstoðar. „Þetta er oft fólk sem vill ekki láta hafa fyrir sér, er nægjusamt og er að spara við sig matinn sem jafnvel endar á því skemmist hjá þeim. Þessi hugsunarháttur getur verið dálítið ríkjandi hjá þessum elsta hóp en kannski breytist þetta með næstu kynslóðum en þangað til er rík ástæða til að fylgja þessu eftir. .“

Leggja þurfi aukna áherslu á forvarnir. „Við fundum alltof lítið af efni um afleiðingar en það kom í ljós að bylturnar eru hvað tíðastar og við teljum að þær tengist aukinni vöðvarýrnun og jafnvægisleysi.Maður vill að fólki líði vel og þar er aðallega talað um slappleika og byltur. Það þýðir að fólki líður verr, depurð og vanlíðan eykst þannig að forvarnarsýn verður gríðarlega mikilvæg og mann langar að það sé meira eftirlit og innlit hjá fólki sem er ekki enn orðið það veikt,“ segir Sólveig.

„Okkar tilfinning var sú að það væri hægt að hlúa betur þessum hópi á ekkert svo rosalega flókinn hátt. Það væri alveg hægt með góðri samvinnu og teymisvinnu allra fagaðila, aðstandenda sem og skjólstæðinga, að halda betur um þennan hóp,“ segir Melkorka. Sólveig segist vör við vilja til þess að gera betur. „Þetta er komið stutt á veg en ég veit að það er vilji fyrir því að skima fyrir þessu á bráðamóttökunni um leið og fólk kemur inn og líka halda þessu við þegar fólk kemur heim, hvort sem það er eftirfylgni með símtölum, öryggisinnliti eða jafnvel heimahjúkrun og svo framvegis“.

Lokaritgerð Melkorku og Sólveigar er hægt að skoða á Skemmunni undir heitinu Bráðar komur aldraðra á bráðamóttöku: Orsakir og afleiðingar.

Leiðbeinendur voru Ágústa Hjördís Kristinsdóttir og Þórdís Katrín Þorsteinsdóttir