Galvanhúðað bárujárn er enn í dag eitt algengasta klæðningarefnið á Íslandi og síðari ár hafa bæst við fleiri gerðir, eins og litað ál og stál sem og álsink. Fyrsta bárujárnið var hins vegar flutt hingað til lands á árunum 1870-80 af Slimmons-versluninni. Þótti það bæði þungt og þykkt og fylgdu því vandkvæði að sníða þriggja metra langar plöturnar eins og þurfti. Árið 1870 var fyrsta húsið lagt með bárujárni en um var að ræða hús í Krísuvíkurnámum. Fyrsta húsið í Reykjavík sem bárujárn var svo sett á var í eigu kaupmannsins og útgerðarmannsins Geirs Zoëga, en hann klæddi viðbyggingu hjá sér með galvaníseruðu bárujárni. Þá varð frægt að árið 1876 lagði W. Ó. Breiðfjörð bárujárn á þak og veggi húss síns.

Tískubylgjan hefst

Notkun hins bylgjaða járns á hús fór þó ekki að verða almenn fyrr en eftir 1880 og eftir 1890 var orðið algengt að það væri jafnvel einnig notað til að klæða veggi timburhúsa. Árið 1894 birtist grein í tímaritinu Reykvíkingi sem nefndist „Bárótta þakjárnið“ og kom þar fram að þetta byggingarefni, það er bárujárnið, væri nú farið að ryðja sér til svo rúms hér í Reykjavík á seinni árum að á hvert hús sem þá væri byggt úr timbri væri bárujárnið brúkað bæði á þak og jafnvel veggi. Einnig kemur þar fram að mjög stutt væri síðan menn fóru að nota þetta þakjárn og veltir greinarhöfundur fyrir sér hvort það sé unnt að bera um af reynslunni hve endingargott það sé.

Húsið við Kirkjustræti 6 er gullfallegt timburhús, klætt kremlituðu bárujárni. Fréttablaðið/Ernir.
Hér má sjá friðlýstu húsin við Aðalstræti 7, Austurstræti 3 og Austurstræti 4 sem öll eru klædd bárujárni í rauðum og kremuðum lit. Fréttablaðið/Stefán.

Óglámskyggn almenningur

Kostir bárujárnsins voru augljósir enda breiddist notkun þess um land allt á fáum árum. Gallarnir komu hins vegar í ljós nokkru síðar enda ekki sama hvernig járnið er lagt, með hvaða efnum og í hvaða þykkt. En í ofangreindri grein kemur fram að varast skyldi að nota ógalvaníseraða nagla við verkið „því nái ryð að festa sig á einhverjum hluta af galvaniseringunni á járninu, þá jetur það sig út um járnið, og í gegnum það á fáum árum.“ Einnig voru menn farnir að nota þynnri plötur sem stóðust engan veginn þær kröfur sem íslenskt loftslag gerir. Fimm árum síðar birtist grein eftir sama höfund þar sem greinarhöfundur ítrekar að það megi „… öldungis ekki brúka á þök þynnra járn en Nr. 24 og ekki þynnra járn á veggi eða gafla en Nr. 26.“ Í greininni er orðið ljóst að þessi fyrrverandi efasemdamaður er farinn að flytja inn bárujárn sjálfur. Þá fagnar hann því að almenningur sé nú farinn að verða skynsamari og óglámskyggnari en áður og sé farinn að styðjast við leiðbeiningar þeirra sem vilja honum vel.

Húsið við Óðinsgötu 5 er fagurlega klætt bárujárni. Myndin er tekin árið 2006 þegar húsið var enn í eigu Björgólfs Thors. Fréttablaðið/Vilhelm.

Bárujárnsbraggar

Bárujárnið einkenndi mjög íslensk timburhús allt fram til ársins 1935 eða þar til steinsteypa tók við sem helsta byggingarefni. Þá var efnið áfram notað í braggahverfunum sem Bretar reistu í seinni heimsstyrjöldinni. Þess má geta að nafnið „braggi“ er talið koma frá orðinu „barracks“ sem erlendu hermennirnir nefndu þessi hús. Alls risu um 6.000 breskir braggar en þegar Bandaríkin tóku við hernáminu reistu þeir til viðbótar 1.500 bragga. Lengi eftir heimsstyrjöldina voru braggahúsin nýtt sem heimili fyrir efnaminni fjölskyldur en árið 1943 fór húsnæðisnefnd Reykjavíkur að falast eftir hermannaskálum til að leysa húsnæðisvanda Reykvíkinga, til bráðabirgða í fyrstu. Það var ekki fyrr en á sjöunda áratug 20. aldar að bröggum hafði að mestu verið útrýmt sem húsnæðiskosti í Reykjavík.

Braggarnir við Hvalstöðina í Hvalfirðinum eru klæddir bárujárni og taka sig vel út. Fréttablaðið/Hari.