Umbra varð til árið 2014 úr hópi fjögurra ólíkra kvenna.

„Það var einhver kraftur sem dró okkur saman, sameiginlegur og einlægur áhugi á fornri og miðaldatónlist. Við Arngerður María Árnadóttir þekktumst vel fyrir en kynntumsthinum tveimur, Alexöndru Kjeld og Guðbjörgu Hlín Guðmundsdóttur, í gegnum önnur verkefni og fundum fyrir sameiginlegri ástríðu gagnvart þessari tegund tónlistar. Með stofnun hljómsveitarinnar vildum við vinna skapandi með fornan tónlistararf og færa nær hlustendum í nútímanum,“ segir Lilja Dögg Gunnarsdóttir, hljómsveitarmeðlimur í Umbru.

Klassískur bakgrunnur

„Við höfum allar lært á hljóðfæri frá fimm til sex ára aldri og erum atvinnumenn í dag í tónlist. Í klassíska heiminum er oftast spilað eftir nótum en í Umbru spilum við yfirleitt aldrei eftir nótum. Við komum saman og leyfum sköpunargáfunni að njóta sín. Við hefjum sköpunina á fornri laglínu og vinnum tónverk út frá henni. Þá gerum við okkar útsetningar sjálfar. Þetta er svolítið annað en í klassíska geiranum og við þurftum allar á þessu að halda,“ segir Arngerður.

„Þetta er mjög náið samstarf og hefur orðið enn nánara með tímanum. Það er líka mjög dýrmætt að við erum allar gerendur. Við erum með skýra sýn sem hefur hjálpað okkur að framkvæma. Þá þurfum við ekki mikið til þess að rúlla boltanum og vitum alltaf hvað þarf að gera næst. Þá erum við mjög listrænar og fjölhæfar og þó svo við séum allar með grunn í ákveðnu hljóðfæri, erum við liðtækar á ýmislegt annað líka,“ segir Lilja.

Löngu gleymd handrit

Efniviðurinn segir Lilja að komi úr ýmsum áttum.

„Við köfum djúpt í heimildir í leit að efnivið. Þá höfum við nýtt okkur fornar heimildir og löngu gleymd handrit frá Orkneyjum og Hjaltlandseyjum. Okkar mottó er að fara alltaf í elstu varðveittu geymd. Þar finnum við nótur eða naumur sem er forveri nútíma nótnaskriftar. Einnig höfum við nýtt okkur bókmenntir eins og Eddukvæði þar sem eru ekki til lagboðar. Þá nýtum við okkur lagboða sem passa við hryninn í kvæðunum. Þannig unnum við með sagnadansinn um Ingu lífstuttu fyrir nýju plötuna okkar. Við erum nýbyrjaðar að semja, en þar kemur þekking Arngerðar mjög sterk inn þar sem hún er að útskrifast úr tónsmíðadeild LHÍ,“ segir Lilja.

Vinnuferlið hjá Umbru er áhugavert og getur eitt lag tekið margar vikur og mánuði að semja og útsetja fyllilega. Að sögn Lilju býr Umbra yfir ákveðnum hljóðheimi sem bindur saman nýtt efni og gamalt og gerir þeim kleift að leita í tónlistararf frá hvaða tíma sem er.

„Við höfum alveg leikið okkur með vinsæla tónlist eins og No Surprises með Radiohead og fleira og aðlagað okkar hljóðheimi. Það er aldrei að vita nema eitthvað af þessu efni verði gert opinbert fljótlega,“ segir Arngerður.

Krassandi og heillandi

Að sögn Arngerðar ætlaði Umbra að frumflytja tvö glæný tónverk eftir hana á tónleikum í Norðurljósasal Hörpu 18. apríl.

„Þá stóð líka til að flytja Sigurdrífumál sem við sömdum nýverið saman. Vegna COVID þurftum við að fresta tónleikunum fram í maí eða júní. Annað verkið mitt vann ég úr fornri og áhrifamikilli særingarþulu,“ segir Arngerður.

„Þetta er krassandi efni eins og margt efni frá miðöldum og eldra. Í særingarþulunni er talað um blóðvökva og að rista menn á hold. Þá höfum við líka flutt lag sem við unnum úr heimildum um Önnu Boleyn, eiginkonu Hinriks VIII. Hann var meðal annars þekktur fyrir að myrða eiginkonur sínar, þar á meðal Önnu. Í tónverkinu lýsir Anna fangelsun sinni og við verðum vitni að hennar síðustu andartökum,“ segir Lilja.

Skuggahliðar tónlistarinnar

Umbra merkir skuggi á latínu, en að sögn voru hinar myrku miðaldir og skuggi fortíðar fjórmenningunum afar hugleikin í upphafsnótum hljómsveitarinnar.

„Þó svo við séum allar mjög kátar og glaðar þá leitum við allar í dökku hliðarnar og fyrsta platan snerist um dimmar hliðar mannlegrar tilvistar. Í gegnum aldirnar hafa Íslendingar verið mun uppteknari af myrkrinu en ljósinu og í íslenskum handritum er mikið fjallað um dauða, djöful og myrkrið. Það er líka töluvert meira krassandi efniviður en ljósið,“ segir Arngerður.

Nafnið varð órjúfanlegur hluti af hljómsveitinni þó svo meðlimir hafi oft stigið út úr skugganum og unnið með glaðlegra efni. Þar má til dæmis nefna verk sem þær unnu upp úr heimildum um greifynjuna De Dia frá 12. öld sem var trúbador og samdi gífurlega dramatísk, djörf og allt að því erótísk ástarkvæði.

Allar hafa þær klassískan grunn í hljóðfæraleik en eru liðtækar á ýmis önnur hljóðfæri. Hér má sjá Arngerði leika á keltneska hörpu. Fréttablaðið/Ernir

Heildræn lífsstílsráðgjöf

Nýjasta viðfangsefni Umbru er dulspekingurinn, abbadísin, heimspekingurinn og tónskáldið Hildegard von Bingen, sem var uppi á 12. öld.

„Hún hefur fylgt okkur frá upphafi og var mikill drifkraftur í spuna mjög snemma. Fyrir stuttu komumst við að því að hún kallaði sýnirnar sínar „Umbra viventis luchis“ sem merkir endurkast hins lifandi ljóss, en þar öðlast umbra nýja merkingu sem spegilmynd eða endurkast. Það að hún noti nafnið á hljómsveitinni gerði útslagið hjá okkur og við urðum einfaldlega að vinna meira með hennar efni. Nafnið okkar er í hjarta hennar verka. Þessi kona er stórmerkileg og má segja að ef hún væri uppi í dag væri hún heildrænn lífsstílsráðgjafi. Hún fékk sýnir, vann með lækningajurtir og gerði stjörnukort. Boðskapur hennar hljómar meira að segja nútíma lífsstílsboðskapur. „Sýndu þor til að kunngera hver þú ert.“ Þetta er viðeigandi í síbyljunni sem skellur á okkur daglega, að vinna í sjálfum sér til að ná tengslum við eitthvað æðra. Hún var uppreisnarseggur sem sleit sig úr nunnuklaustri og stofnaði eigin reglu. Þá gaf hún þjóðhöfðingjum ráð og predikaði þó svo hún mætti það ekki vegna kyns síns. Þá samdi hún óheyrilegan fjölda af lagboðum, en samkvæmt henni var söngurinn nauðsynlegur til þess að komast í leiðslu eða trans.

Við erum að fara í samstarf við Sigríði Sunnu Reynisdóttur sviðshönnuð og ætlum að skapa heildrænan og hugvíkkandi tónlistar- og leikhúsgjörning þar sem þessi töfranunna fær að skína í öllu sínu veldi. Þá ætlum við að leika okkur með ýmislegt eins og ilm, bragð, ljós og fleira, en á þessum tíma var meira flæði á milli listgreina en gengur og gerist í dag,“ segir Lilja.

Slagsíða á þjóðlagaarfi Íslendinga

Umbra fékk nýverið úthlutað úr starfssjóði listamanna í sex mánuði og mun á síðari hluta ársins vinna að nýrri plötu. Áður hefur Umbra gefið út þrjár plötur á vegum Dimmu.

„Að sjálfsögðu erum við duglegar að leita í fornan íslenskan arf og verður nýja platan okkar, sú fjórða, aðallega unnin upp úr íslensku efni,“ segir Arngerður.

Lilja bætir við að þar muni þær skoða kvenlegar hliðar á þjóðlagaarfinum.

„Við ætlum að draga upp úr skúffunum efni eftir Guðnýju Jónsdóttur sem átti hörmulega ævi. Einnig munum við nýta efni eftir Látra-Björgu sem var mikill lífstöffari og sjókona. Einnig kemur Skáld-Rósa við sögu. Svo munum við draga sagnadansana fram í dagsljósið en þeir eru hluti af 14. aldar kveðskap þar sem söguhetjurnar eru oft konur. Þá munum við vinna með kvæði um Ingu lífstuttu og Ásukvæði. Plötuna vinnum við með Ragnheiði Jónsdóttur tónmeistara sem tekur upp lögin en núna erum við á fullu að kokka upp efnið, krydda, bæta, breyta, endurvinna og henda,“ segir Lilja.

„Þetta gamla efni er ótrúlega merkilegt og býður upp á endalausa möguleika. Platan á að koma út í byrjun næsta árs og það má með sanni segja að við förum óhefðbundnar og fjölbreyttar leiðir á þessari nýju plötu. Við tökum bæði óþekkt efni og þekkt þjóðlög og endurvinnum á allt annan hátt en aðrir hafa gert. Þar má til dæmis nefna Grafskrift, sem margir kórsöngvarar þekkja vel, en þar leyfum við okkur að feta nýjar slóðir,“ segir Arngerður.

Tónlistin hentar okkur

Lilju þykir heillandi hvað þetta gamla efni er opið til sköpunar.

„Tónmálið er oft á tíðum einfalt en samt skiljanlegt og aðgengilegt. Okkur finnst mikilvægt að halda á lofti þessum gamla arfi, lýsa upp menningarverðmæti og læra um það hvaðan við komum.

Það er ekki bara að efnið hentar okkur, heldur hentum við sem tónlistarmenn líka þessari týpu af tónlist. Sem söngkona þá finn ég að röddin mín skilar sér vel í þessari tónlist. Guðbjörg Hlín, fiðluleikarinn okkar, er einnig menntuð í upprunatónlist, Alexandra er tónlistarfræðingur og hefur mikið skoðað þetta tímabil. Sömuleiðis var Arngerður að spila í Voches Thules og fór þá fyrst að spá í þessari tegund tónlistar,“ segir Lilja.

Arngerður bætir þá við: „Ég var organisti og minn bakgrunnur er píanó og orgel. En með Umbru þá fer ég að spila á keltneska hörpu, sem er eitthvað sem ég hef aldrei lært á. Það er mjög skemmtileg áskorun.“

Tæknilegur nördaskapur

Umbra notar oft áhugaverðar og jafnvel að því er virðist ósamstæðar hljóðfærasamsetningar til þess að skapa einstakan hljóðheim þar sem gamli og nýi tíminn mætast á sameiginlegum grundvelli.

„Við harmóníserum stundum með hljóðfæri frá mjög ólíkum tímum. Þar má nefna nútíma kontrabassa, barokk-fiðlu, keltneska hörpu, indverskt harmóníum, langspil, skinntrommu og ýmsar flautur. Það getur oft verið flókið að stilla saman öll þessi ólíku hljóðfæri frá gjörólíkum tímum og frá mismunandi menningarheimum. Þetta virkar voðalega áreynslulaust á tónleikum en það getur tekið mjög langan tíma að stilla þetta allt saman og þá kemur sér vel allur þessi tæknilegi nördaskapur sem við búum allar yfir til að láta þetta allt ganga upp.“ segir Lilja.

„Við lendum líka ítrekað í því á æfingum að fá snilldarhugmynd í kollinn og þá hikum við ekki við að stöðva hljómsveitina í miðju lagi til að prófa hana. Þá kemur það sér vel hvað hópurinn er þéttur og traustur og hvað við erum allar skipulagðar.“

Nánast á barmi heimsfrægðar

Að sögn Arngerðar eru þær í Umbru í svipaðri aðstöðu og aðrir listamenn í COVID.

„Við höfum lent í því þrívegis að tónleikaferð okkar til Hollands er frestað. Nú er stefnan tekin á október og munum við halda fimm tónleika þar. Einnig munum við halda vinnustofur og höldum námskeið um þetta forna efni sem við erum að nota. Þá segjum við frá íslenska arfinum og hvernig við byggjum efnið okkar á fornkvæðum og sagnadönsum frá Íslandi og víðar.

Sömuleiðis áttum við að spila í Noregi og Svíþjóð og fleiri stöðum. En svo skall COVID á og allt datt upp fyrir og frestaðist. Við vorum komnar að dyragættinni og áttum satt að segja að vera á barmi heimsfrægðar eftir árið 2021, en það verður víst að bíða betri tíma,“ segir Arngerður og hlær.