Þjóðfræðingurinn Pétur Húni Björnsson hefur undanfarin ár verið með vinsælt uppistand á aðventunni. Þar útskýrir hann meðal annars tilurð jólakattarins og annarra fyrirbæra úr íslenskri menningu, sem í augum nútíma Íslendings geta virkað skrítin. Hann biðst forláts ef hann rænir þjóðtrúna og þjóðsögurnar rómantíkinni, en það gerist víst þegar þjóðfræðingur nördar yfir sig í að tengja saman gamlar sagnir, sagnaminni og tákn.

Jólaköttur eða -geit?

„Ýmislegt kemur í ljós þegar rýnt er í söguna á bak við íslenska jólaköttinn og jólageitina frá Svíþjóð og Skandinavíu. Þessi tvö skrímsli byggja á sama fyrirbærinu,“ segir Pétur. „Heilagur Nikulás, eða Sankti Kláus, viðurkenndur fyrirrennari jólasveinsins, er gjarnan sýndur með púka í för með sér. Þegar átrúnaður á heilagan Nikulás berst til Evrópu verður púkinn að Krampusi í Austurríki og Ölpunum. Krampus er hroðalegt tröll, oftast sýndur svartur eða brúnn og loðinn, með horn og klaufir. Á Íslandi verður púkinn að Grýlu og að hluta til jólasveinunum sem voru eins konar óvættir framan af. Þetta er áður en jólasveinarnir urðu meinlaus grey í rauðum fötum. Púkinn tekur líka á sig mynd jólakattarins. Þegar átrúnaður á Heilagan Nikulás berst til Niðurlanda verður púkinn að Zwarte Piet, eins konar svörtum púka, sem teldist í dag seint vera pólitískt rétthugsuð vera.“

Arfleifð heilags Nikulásar

Á kaþólskum tíma var heilagur Nikulás einn fjögurra vinsælustu dýrlinga á Íslandi ásamt Maríu mey, Ólafi helga Noregskonungi og Lykla-Pétri, „en íslensku dýrlingarnir, Þorlákur og Jón voru mun neðar á vinsældalistanum.

Þegar Sæmundur fróði kom heim úr námi varð hann prestur í Odda og reisti kirkju helgaða heilögum Nikulási. Sankti Kláus er því kominn til Íslands strax á 11. öld. Sagnirnar í kringum dýrlinginn fylgja og síast inn í íslenska þjóðtrú. Sama með sagnir um óvættinn Krampus og fylgdarsveinana, eins og Ruprecht í Þýskalandi og hinn hollenska Zwarte Piet. Þeir eru hrekkjóttir en koma gjöfum frá Nikulási til skila til þeirra sem eiga þær skildar. Verurnar taka á sig mynd Grýlu, jólasveinanna og jólakattarins á Íslandi. Líkt og evrópsku óvættirnir, leggjast þau Grýla og kisi á fólk, og sérstaklega börn sem hegða sér ekki rétt.

Þegar átrúnaður á heilagan Nikulás berst til Skandinavíu og Svíþjóðar, og sögurnar samlagast þjóðtrúnni, slæðist með þessi saga um púkann, nema þá er hann orðinn að geithafri sem heilagur Nikulás stýrir og kemur ríðandi á.“

Jólageitin er sænskt/skandinavískt fyrirbæri og á uppruna sinn úr skrímslinu Krampusi.
Valli

En af hverju meinlaus geithafur?

„Það er eflaust tengt geithöfrunum sem draga vagn Þórs í norrænni goðafræði. Einnig má ímynda sér að skandinavískir ferðalangar í Evrópu á miðöldum hafi séð Krampussýningu í desember. Leikarar í Krampus-búningum hafa minnt á geitur. Þannig afbakast sagan eða tekur á sig nýja mynd af sænsku jólageitinni.

Ég verð svo að minnast á þá snilld sem einhverjum starfsmanni IKEA datt í hug að gera við uppstillingu á jólavörunum um daginn. Í körfunum í stiganum á milli hæða, rétt hjá veitingastaðnum, fyllti einhver eina körfuna af litlum jólageitum. Karfan við hliðina var troðfull af eldspýtupökkum, en það má segja að það sé að verða aðventuhefð bæði hér á landi og í Skandinavíu að jólageit IKEA sé brennd, eða tilraunir gerðar til þess. Ég vona svo sannarlega að einhver hafi gert þetta viljandi.“

En hví er Krampus köttur á Íslandi?

„Það er líklega vegna þess að kötturinn í íslenskum þjóðsögum er nokkurs konar púki, eins og kettir virðast gjarnan vera í þjóðtrú víða um heim. Í þjóðsögum Jóns Árnasonar segir frá því að djöfullinn hafi ætlað að skapa mann en klúðraði því svo herfilega að úr varð hárlaus köttur. Sánkti Pétur miskunnaði sig yfir þessa vesælu hárlausu skepnu, gaf henni feld og úr varð kötturinn.

Í dag herjar jólakötturinn á þá sem láist að redda sér nýjum flíkum fyrir jólin.
Anton Brink

Ástæðuna fyrir vafasömum uppruna kattarins á Íslandi má mögulega rekja til þess að í norrænni goðafræði er vagn frjósemisgyðjunnar Freyju dreginn af köttum. Þar er heiðin tenging, eins og í tilfelli geithafranna sem draga vagn Þórs. Kötturinn stendur því, eins og geitin, á milli heiðni og djöfulsins úr kristni. Það hefur legið beint við að púkinn sem fylgdi heilögum Nikulási yrði að ketti á Íslandi. Svo slitnar púkinn frá heilögum Nikulási þegar átrúnaður á dýrlinga leggst af við siðaskiptin og púkinn skiptist upp í Jólaköttinn og Grýlu.

Heilagur Nikulás heldur áfram að skipta máli á meðal kaþólikka í Evrópu, þar sem haldið er upp á messudag hans 6. desember ár hvert og gefnar gjafir, og hann fylgir kaþólikkum til Ameríku. Þar er ansi duglega hrært í sagnapottinum uns við erum komin með kókakólajólasveininn. Í raun er hann klæddur eins og líklegt er að heilagur Nikulás hafi klæðst. Nikulás hefur líklega verið uppi á síðari hluta 3. aldar og fram á þá fjórðu, og verið biskup í borginni Mýru í Litlu-Asíu, sem er nú Tyrkland. Hluti af biskupsskrúða á svæðinu var rauð eða purpuralituð skikkja, gjarnan með hvítum bryddingum. Rauði jólasveinabúningurinn er því ekki alveg nýr af nálinni.

Jólakötturinn er því í raun og veru bara birtingarmynd hins evrópska Krampusar, rétt eins og Grýla og skandinavíska jólageitin. Þau eru öll af sama meiði, og eru fulltrúar ógna sem steðja að fólki. Þetta eru verur vetrarmyrkursins, og ef það er eitthvað sem Íslendingar hafa alltaf átt nóg af þá er það myrkur, og auðvitað spruttu fjölmargar sögur úr því.“

Þetta eru bókstaflega tvær birtingarmyndir djöfulsins, orðnar að nútímabeitu til að fá fólk til að eyða peningum og stuðla að ofneyslu og tilheyrandi offramleiðslu.

Kapítalísk þróun

Í dag hafa jólakötturinn og IKEA-geitin þróast í tvær hliðar á sama kapítalíska peningnum. „Jólakötturinn leggst á fólk fái það ekki nýja flík á jólunum, og IKEA-geitin er náttúrulega tákn um kapítalísk jól, ódýrt tilgangslaust jólaskraut og drasl. Þetta eru bókstaflega tvær birtingarmyndir djöfulsins, orðnar að nútímabeitu til að fá fólk til að eyða peningum og stuðla að ofneyslu og tilheyrandi offramleiðslu. Sama gildir auðvitað um ameríska Jólakólasveininn.“

Spjaraðu þig

„Það að jólakötturinn lagðist á fólk sem fékk ekki nýja spjör um jólin, virðist eiga uppruna sinn í vinnuhörku við ullarvinnslu í kjölfar sláturtíðar á haustin. Fólk vann úti á daginn. Er tók að rökkva fóru allir inn að borða og hvíla sig. Svo hófst kvöldvakan, sem var í raun brjáluð vinnutörn og stóð oft fram á nótt. Þá var ullin unnin. Einhver kembdi, annar spann, sumir þæfðu og enn aðrir prjónuðu sokka, vettlinga og flíkur eða ófu vaðmál.

Vörurnar voru lagðar inn hjá kaupmanninum til þess að gera upp reikning bæjarins fyrir úttektir ársins. Var þetta var oft eina leið fólks til þess að gera upp skuldir sínar. Kaupmaðurinn seldi vörurnar til Evrópu, þetta var því útflutningsvara. Til er skýrsla frá 1624 um útflutning á ullar- og vefnaðarvörum frá Íslandi. Þá voru flutt út rúmlega 72.000 pör af sokkum, 12.000 vettlingapör og rúmar 12.000 álnir vaðmáls. Þetta er náttúrulega alveg brjálæðislegt magn og hafa nú verið einhver handtökin sem þurfti til að framleiða þetta. Árið 1789 voru svo flutt út um 20.000 pör af sokkum frá Berufirði einum.

Þjóðsöguna um jólaköttinn sögðu menn til að halda fólki og börnum við kvöldvinnuna. Jólagjafir tíðkuðust almennt ekki fyrr en komið er fram til nútímans, en þeir sem stóðu sig vel fengu nýja flík – sokkapar eða föðurland. Slugsarnir fengu engin slík vinnulaun og máttu fara í jólaköttinn. Í seinni tíð er búið að snúa þessu upp í það að jólakötturinn leggist á fólk sem kaupir sér ekki ný föt.“ ■