Listamaðurinn Ted Dave, frá Vancouver, er maðurinn á bak við kauplausa daginn.

Fyrsti kauplausi dagurinn var skipulagður í Kanada í september 1992. Var markmiðið að fá fólk til að íhuga ofneysluvandann sem hrjáir nútímasamfélagið á háu stigi. Fimm árum síðar var dagurinn færður á föstudaginn eftir þakkargjörðarhátíðina í Bandaríkjunum, sem kallast öðru nafni svartur föstudagur og er einn stærsti verslunardagur í heimi.

Kauplausi dagurinn er auglýstur árlega af kanadíska Adbusters-fyrirtækinu. Árið 2000 gerðist það að auglýsingar Adbusters fyrir kauplausa daginn voru bannaðar á öllum helstu sjónvarpsstöðvum Bandaríkjanna fyrir utan sjónvarpsstöðina CNN.

Kauplausar hefðir

Á kauplausa deginum hittist fólk og mótmælir neyslumenningu samtímans með ýmsum skapandi leiðum. Meðal annars er „kreditkortaklippið“ vinsæll viðburður. Þar stendur fólk fyrir utan verslunarmiðstöðvar með skæri og skilti sem auglýsir hjálp handa fólki sem vill binda enda á skuldahalann. Þá er fólki boðið að láta bókstaflega klippa kreditkortið sitt með skærum.

Það eru líklega ekki allir jafnhamingjusamir og þetta myndarlega par þegar þeir klippa á kreditkortið til að binda enda á skuldahalann. Fréttablaðið/Getty

Önnur vinsæl mótmælaaðferð er að hópur mótmælenda ráfi um tómeygður fyrir utan verslunarmiðstöðvar líkt og uppvakningar. Þegar fólk forvitnast um hvað um sé að vera, þá tekur einn sig til og útskýrir kauplausa daginn og boðskap hans.

Kauplaus jakkaskipti er sérstök mótmælahefð í Bandaríkjunum þar sem jökkum er safnað í nóvember frá hverjum þeim sem vilja gefa þá í söfnunina. Jökkunum er dreift á ýmsa staði í hverju ríki fyrir sig. Föstudaginn eftir þakkargjörðina, kemur fólk saman og í stað þess að munda kreditkortin á svörtum föstudegi býður það fram krafta sína við að útdeila jökkum. Þá er fólki boðið að skipta út sínum eigin jakka fyrir annan, eða einfaldlega næla sér í frían jakka úr söfnuninni. Jakkasöfnunin á uppruna sinn í Providence á Rhode Island og álíka jakkaskiptahefðir hafa myndast í Kentucky, Utah og í Oregon.

Önnur hefð sem hefur myndast í kringum þennan dag er að fólk fagnar deginum með því að fara í gönguferð í náttúrunni í stað þess að kaupa sér hluti á afslætti.

Kaupum ekkert á Íslandi

Á Íslandi var Kaupum ekkert-dagurinn fyrst haldinn þann 24. nóvember árið 2000, en þá var það hópur af listamönnum sem tók sig saman og skipulagði dagskrá fyrir daginn í Reykjavík.

Árið 2006 hvatti Landvernd Íslendinga til þess að taka þátt í Kaupum ekkert-deginum með því að kaupa ekkert á síðasta laugardegi nóvembermánaðar það ár, þann 25. nóvember. Þá segir í auglýsingunni: „Á þessu ári, árinu 2006, hefur umræða um gróðurhúsaáhrif og hlýnun jarðar náð mikilli útbreiðslu og náð eyrum bæði fjölmiðla, stjórnmálamanna og alls þorra manna. Kaupum ekkert-dagurinn er tilvalin leið til að undirstrika og benda á raunverulegar lausnir á vandanum sem hefur skapast einmitt vegna óhóflegrar neyslu.“ Landvernd minnti þá enn fremur á mikilvægi vistvæns jólahalds og óefnislegra jólagjafa.

Kauplaus jól

Í stíl við kauplausa daginn er nú þegar til fyrirbæri sem kallast kauplaus jól, eða Buy Nothing Christmas. Kauplausa jólahefðin hófst óformlega þegar Ellie Clark og fjölskylda hennar ákváðu árið 1968 að afneita jólahátíðinni opinberlega. Kauplaus jól urðu að opinberu fyrirbæri árið 2001 þegar lítill hópur kanadískra mennóníta bjó til vefsíðu og gaf hreyfingunni nafnið. Adbusters-fyrirtækið hefur í nútímanum unnið að því að yfirfæra kauplausa daginn á alla jólahátíðina og hefur endurnefnt aðgerðina Occupy Xmas. ■