Erna Kanema Mashinkila var þriggja ára þegar hún heimsótti fyrst heimaland föður síns, Sambíu. Þegar hún var átta ára fór hún aftur og í þriðja sinn átján ára. Í öll skiptin tók móðir hennar, Anna Þóra Steinþórsdóttir heimildarmyndagerðarkona, myndavélina með og tók upp viðbrögð Ernu Kanemu við þessum framandi heimi sem var þó hennar, ekki síður en Ísland þar sem hún fæddist og ólst upp. Í gær var frumsýnd í Bíó Paradís heimildarmyndin Söngur Kanemu sem vann bæði áhorfenda- og dómnefndarverðlaunin á Skjaldborg – hátíð heimildarmynda í vor.

„Ég gerði fyrst 25 mínútna mynd um Ernu Kanemu þegar hún var þriggja ára og fór til Sambíu að hitta föðurfólkið sitt í fyrsta skipti,“ segir Anna Þóra.

 „Myndin var sýnd á RÚV og í barnatímanum og sýndi viðbrögð hennar sem lítillar stelpu við þessum nýja menningarheimi. Síðan fórum við aftur þegar hún var átta ára. Þá var litla systir, Auður Makaya, komin til sögunnar og þar segir Erna Kanema meira frá því hvernig hún upplifir muninn á því að vera brún á Íslandi eða í Sambíu. Krakkarnir þar voru svolítið að velta fyrir sér hvort hún væri brún eða hvít og hún var líka að velta því fyrir sér sjálf á þessum aldri.“ 

Erna Kanema bætir við: „Sú mynd var notuð sem fræðslumynd þó hún hafi ekki verið ætluð sem slík og sýnd í samfélagsfræði í skólum. Líka í skólanum hjá mér svo ég horfði á krakkana horfa á mig sem var skrýtið og þegar ég hitti krakka úr öðrum skólum sögðust þau hafa verið að horfa á myndina um mig í samfélagsfræði, sem mér fannst líka mjög skrýtið.“

Þriðja ferðin til Sambíu

Og nú var þriðja myndin um upplifun Ernu Kanemu af uppruna sínum frumsýnd í Bíó Paradís í gær. „Erna hefur verið mikið að grúska í alls konar tónlist, ekki síst afrískri tónlist, og út frá því kviknaði sú hugmynd að gera þriðju útgáfuna af þessari sögu, núna þegar Erna Kanema er að sjá þetta á þröskuldi fullorðinsáranna,“ segir Anna Þóra. „Hinar myndirnar eru barnamyndir og miðast við það umhverfi sem hún er í á hverjum tíma en þessi er meira fullorðins og er bæði lengri og tekur á fjölbreyttari málum. Erna hafði líka meira að segja við gerð þessarar myndar, eðlilega, enda hefði þetta ekki verið hægt öðruvísi.“ Erna tekur undir það og bætir við: „Mér finnst mjög spes að fólk geti séð mig svona berskjaldaða í Bíó Paradís. Að hafa mömmu bak við myndavélina þýddi að ég var ekkert að setja mig í neinar stellingar og nú er ég að fatta að fólk getur bara kynnst mér nokkuð vel á þessum 73 mínútum.“

Erna segir mikinn mun á upplifun sinni eftir aldri. „Ég tengdist Sambíu á alveg nýjan hátt bæði gegnum tónlistina og líka fjölskylduna mína úti,“ segir Erna og viðurkennir að hún muni ekki mikið frá fyrri heimsóknum. „Ég man samt eftir að hafa farið í kirkju í Sambíu þegar ég var þriggja ára og hlustað á kórana syngja þar og sérstaklega man ég vel eftir einu lagi. Ég hef verið í kirkjukórum frá því ég var lítil og hef oft velt fyrir mér hvort þessi heimsókn hafi haft áhrif. Amma mín Kanema var mikil tónlistarkona og margir sáu eitthvað af henni í mér þegar ég fór í þorpin sem mér fannst mjög sérstakt og mikilvægt. Ég hitti frænku mína sem kenndi mér lag sem amma söng mjög oft og þannig er titillinn kominn.“

Söngur Kanemu

Tónlist er eitt af því sem hefur mjög ólíkar birtingarmyndir milli þessara tveggja menningarheima. „Eitt af því sem hún leggur upp með í Sambíuferðina er að tengjast laginu sem hún hafði heyrt þarna pínulítil í kirkjunni og svo líka að vita hvernig söngur blandast inn í menninguna í Sambíu sem hann gerir allt öðruvísi en hér.“ 

Erna Kanema tekur undir þetta. „Það skiptir ekki máli hvort þú „kannt“ að syngja eða dansa, þú syngur bara með frá blautu barnsbeini og dillar þér með tónlist, ekki sama feimni og hér á Íslandi. Söngur og dans er svo stór og sjálfsagður partur af lífinu og samfélaginu. Ég talaði við háskólaprófessor þarna úti um þýðingu tónlistar í samfélaginu og hvernig hún er samofin menningunni.“ Tónlistin í myndinni er að miklu leyti byggð á hljóðupptökum sem Erna Kanema gerði í ferðinni. „Við tókum upp töluvert af tónlist, söng og hljóðheiminum þarna úti og Árni Hlöðversson í FM Belfast vann tónlistina við myndina út frá þessu. Svo var líka tekið upp eitt lag þar sem Kanema syngur og Auður systir hennar spilar á trompett.“

Aðspurð um hvatann til að gera myndirnar segir Anna Þóra: „Erna Kanema ber það með sér útlitslega hér á Íslandi að vera líka af öðrum uppruna og það var öðrum þræði hvatinn fyrir mig til að gera þessar myndir. Ég hefði kannski ekki gert þær ef pabbi hennar væri hvítur, frá Svíþjóð til dæmis. Ég er náttúrulega heimildarmyndagerðarkona og mér fannst spennandi að mynda viðbrögð hennar en líka að gefa íslenskum krökkum smá innsýn í fleiri heima. Pabbi hennar sótti hana stundum í leikskólann og einhvern tíma spurði lítill strákur hvort hann væri byssumaður!“ segir Anna Þóra og skellir upp úr. 

„Það var myndin af svörtum mönnum sem hann hafði séð í sjónvarpinu og bíó. Mér fannst einhvern veginn að krakkar á Íslandi hefðu gott af því að vita að þeir krakkar sem virka öðruvísi hér eiga alls konar bakgrunn, líf og sögu annars staðar.“

Eina brúna barnið

Anna Þóra og Harry maður hennar kynntust árið 1995 þegar Anna Þóra var í kvikmyndagerðarnámi í Finnlandi og fór til Sambíu að gera heimildarmynd en þá var íslenskt samfélag mun einsleitara en nú. „Það var ekkert endilega léttvæg ákvörðun fyrir okkur Harry að flytja saman sem blandað par til Íslands en þegar til kom reyndist það auðveldara en við héldum. Ég vissi að börnin mín yrðu öðruvísi en það var heldur ekkert endilega neikvætt.“ Erna Kanema segist ekki hafa pælt mikið í því fyrst í stað að vera alltaf eina brúna barnið. 

„Ég held að það hafi byrjað þegar ég fór út í seinna skiptið og fattaði að mamma í Sambíu er eins og ég á Íslandi. Ég var alltaf í sama grunnskóla og með sama hóp í kringum mig. Í myndinni frá því ég var átta ára segi ég eitthvað svona: Vinum mínum finnst ég vera hvít en öllum öðrum finnst ég vera svört.“ Hún segir að þó hún þekki ekkert annað en að lifa með sínum litarhætti þá hafi hann örugglega haft mikil áhrif á hana. „Ég held að þetta hafi vakið efasemdir hjá mér á einhverju tímabili. Ég var mjög oft valin í ýmis verkefni og sem fulltrúi skólans og á tímabilum fór ég að hugsa hvort það væri verið að velja mig til að sýna fjölbreytni frekar en af því að ég var þæg eða sniðug eða klár, eins og hina krakkana. Það hefur alltaf verið aðeins á bak við þegar ég fæ einhverja viðurkenningu.“

Hún segist upplifa mikinn mun á reynslu sinni og systur sinnar Auðar Makayu sem er tæpum sex árum yngri. „Þegar ég var átta ára er ég mikið að tala um í myndinni að ég sé eina brúna stelpan í ballett og í lúðrasveitinni. En systir mín er í miklu fjölbreyttara umhverfi og vinahópi en ég. Ég ætla ekki að tala fyrir hana en ég sé hvað þetta hefur breyst gegnum hana.“ Hún segir þær systur sammála um að hafa ekki orðið fyrir fordómum á Íslandi. „En það er líka af því að við höfum alltaf búið á Íslandi, alist upp í íslensku samfélagi og íslenskan er okkar móðurmál. Við erum stundum ávarpaðar á ensku í túristabúðum niðri í bæ en þegar við svörum á íslensku þá fáum við strax, ó, svo þið eruð íslenskar! Og ekkert mál.“

Sigurvegari á Skjaldborg

Söngur Kanemu var sýnd á Skjaldborg, hátíð heimildarmynda í vor og fékk bæði dómnefndarverðlaunin og áhorfendaverðlaunin þar. Myndin var síðan eins og áður sagði frumsýnd í Bíó Paradís í gær og verður í almennum sýningum þar næstu vikurnar.

Hún verður einnig sýnd í Sambíu í október, á Lusaka International Film Festival. „Við erum búin að liggja yfir flugleiðum á netinu og vonumst til að komast öll fjögur þangað til að vera viðstödd frumsýninguna. Þar er mikill spenningur fyrir myndinni og hún verður meðal annars til umfjöllunar í háskólanum þar. Svo kemur bara í ljós hvort hún fer víðar,“ segir Anna Þóra að lokum.