Þann 24. júní síðastliðinn komst hæstiréttur Bandaríkjanna að þeirri niðurstöðu að rétturinn til þungunarrofs væri ekki varinn af stjórnarskrá landsins og ríki landsins gætu sett sín eigin lög varðandi þungunarrof. Þessi niðurstaða kom eftir að dómurinn tók fyrir mál Dobbs gegn Jackson Women's Health Organization í Mississippi-ríki. Niðurstaðan felldi úr gildi tæplega 50 ára gamalt dómafordæmi sem var sett í málinu Roe gegn Wade árið 1973 og var staðfest, en þó þrengt að hluta, í máli Planned Parenthood gegn Casey árið 1992.

Um helmingur ríkja landsins hefur nú sett, eða ætlar að setja, lög sem takmarka rétt leghafa til þessarar heilbrigðisþjónustu, sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin, Sameinuðu þjóðirnar og fleiri alþjóðastofnanir skilgreina sem mannréttindi.

Oft áður reynt að breyta dómafordæminu

Málið Dobbs gegn Jackson Women's Health Organization snerist um lögsókn einu heilbrigðisstofnunar Mississippi-ríkis sem framkvæmdi þungunarrof gegn Thomas E. Dobbs, heilbrigðisfulltrúa ríkisins, vegna laga sem voru sett í ríkinu árið 2018 og bönnuðu þungunarrof eftir 15 vikna meðgöngu, nema um læknisfræðilegt neyðartilvik eða alvarlega vansköpun fósturs væri að ræða. Engar undanþágur voru veittar vegna nauðgana eða sifjaspella. Þessi mörk eru langt undir ríkisviðmiðinu sem var til staðar og látið var reyna á hvort lögin stæðust stjórnarskrána.

„Það hafa mörg mál verið í gangi í Bandaríkjunum í gegnum tíðina þar sem reynt hefur verið að breyta dómafordæminu á alríkisstigi. Þessi dómur á svo við um öll mál af þessum toga,“ segir Silja Bára Ómarsdóttir, stjórnmálafræðingur og prófessor við Stjórnmálafræðideild Háskóla Íslands.

Ágreiningur um 14. ákvæðið

„Þarna kemur pólitíkin í hæstarétti mjög skýrt fram. Í honum eru níu dómarar og sex þeirra eru íhaldssamir, svo hann er íhaldssamari en hann hefur verið lengi. Í yfirheyrslum fyrir öldungadeild við staðfestingu skipunar þeirra sögðu allir nýju dómararnir þrír að þeir teldu Roe gegn Wade viðurkennt dómafordæmi sem ætti að standa og að þau myndu virða það, en svo snýr dómurinn þessu á haus,“ segir Silja. „Hann segir að meðal annars vegna þess að þungunarrof sé hvergi nefnt í stjórnarskránni sé þetta ekki stjórnarskrárvarinn réttur og að 14. viðbótarákvæði stjórnarskrárinnar eigi ekki að túlka þannig að það nái yfir þetta frelsi, eins og hingað til hefur verið gert.

Það hefur oft verið gagnrýnt að þessu ákvæði, sem snýst um réttinn til einkalífs, hafi verið beitt í Roe gegn Wade málinu á sínum tíma, í stað þess að fella þetta undir hreinni mannréttindaklausu,“ segir Silja. „John Roberts, forseti hæstaréttar, segir að Roe gegn Wade hafi verið dæmt ranglega í upphafi, en hann hefur samt setið í réttinum frá 2005 og ekki túlkað þetta þannig áður. Þessir þrír frjálslyndu dómarar segja hins vegar í sínu áliti að þetta eigi að standa og að 14. ákvæði eigi við um þennan rétt.“

Bitnar mest á bágstöddum

„Það kemur ekki á óvart að þessi mál séu í gangi, því það hefur verið unnið að því að takmarka þennan rétt frá árinu 1973. En allir dómar sem hafa fallið til þessa hafa haldið í það grundvallarviðmið að ríkin megi ekki banna þungunarrof. Það kemur því á óvart að dómurinn sé tilbúinn að taka svona stórt skref,“ útskýrir Silja. „Þetta er grafalvarleg skerðing á mannréttindum eins og þau eru skilgreind af alþjóðastofnunum, sem líta svo á að þvinguð þungun sé mannréttindabrot. Það er verið að neyða konur til að fæða börn sem þær eru ekki tilbúnar til að eiga og vilja ekki ganga með.“

Ákvörðun hæstarétts Bandaríkjanna hefur vakið mjög hörð viðbrögð. FRÉTTABLAÐIÐ/GETTY

Silja segir að lögin bitni sérstaklega á þeim sem eru verr staddir í samfélaginu.

„Um helmingur kvenna í Bandaríkjunum býr í ríkjum sem eru búin að banna þungunarrof að öllu leyti eða eru tilbúin til þess, þó að einhvers staðar séu ákveðnar undanþágur,“ segir Silja. „En fólk sem hefur peninga og tíma getur enn ferðast til að nýta sér þessa heilbrigðisþjónustu í öðrum ríkjum, þannig að þetta bitnar ekki jafnt á öllum. Þetta er gríðarlega alvarlegt skref gegn jafnrétti.“

Gjá milli stjórnmálamanna og almennings í landinu

„Í langan tíma hefur það verið skýr vilji meirihluta Bandaríkjamanna að þungunarrof sé æskileg og nauðsynleg heilbrigðisþjónusta, þó að fólk hafi ólíkar skoðanir á útfærslunum. Þessi ákvörðun hæstaréttar endurspeglar í raun gjána sem er á milli stjórnmálamanna og almennings í landinu, sem er orsökuð af uppbyggingu kosningakerfisins,“ segir Silja. „Donald Trump, fyrrverandi Bandaríkjaforseti, sem skipaði dómara svo rétturinn yrði íhaldssamari, fékk minnihluta atkvæða og sá meirihluti þingmanna sem stendur gegn þessum rétti er með minnihluta kjósenda á bak við sig. En svona heimilar kerfið minnihlutanum að koma sínum skoðunum ofar skoðun meirihlutans.“

Dómafordæmi í stað laga

Silja segir erfitt að svara því hvort frjálslyndir stjórnmálamenn hafi brugðist hlutverki sínu við að verja þennan rétt.

„Repúblikanar hafa notað þennan málaflokk til að virkja sína kjósendur og Trump notaði það að hann myndi breyta samsetningu hæstaréttar til að fá atkvæði. En Demókratar hafa ekki sett þetta á dagskrá, þó að þeir ætli að gera það núna í haust, sem er bara of seint,“ segir hún. „En það má deila um hvort það séu Demókratar eða einfaldlega sjálft stjórnmálakerfið í Bandaríkjunum sem hefur brugðist, því þó að Demókratar reyndu að koma málum tengdum þessu í gegn myndi það ekki ganga vegna þess að meirihluti þingmanna, sem er með minnihluta atkvæða á bak við sig, myndi stöðva þau.

Í kerfi Bandaríkjanna hafa líka eiginlega öll skref í mannréttindum komið til vegna dómafordæma en ekki lagabreytinga og þar sem þau hafa forgang hafa ekki verið sett lög varðandi þessa hluti,“ segir Silja. „Kannski hefðu Demókratar átt að reyna að setja lög þegar þeir voru í meirihluta, en svona hefur þetta alltaf virkað í Bandaríkjunum og hingað til hafa dómafordæmi alltaf staðist áskoranir.

Þetta mál virðist samt vera að vekja Demókrata og fá þá til að grípa til aðgerða,“ bætir Silja við. „Joe Biden Bandaríkjaforseti segist núna ætla að grípa til aðgerða til að gera það auðveldara að skrifa lög sem leyfa þungunarrof, svo þetta mál virðist ætla að fá Demókrata til að gera hluti sem þeir hafa hingað til ekki þorað.“

Mun kosta konur lífið

„Bandaríkin fá mikið pláss í þessari umræðu en það er ekki mjög líklegt að fleiri lönd fylgi þeim eftir. Í heildina eru þessi réttindi að víkka á heimsvísu, en ekki þrengjast,“ segir Silja. „Þetta er til dæmis orðið stjórnarskrárvarinn réttur í Síle og hann var nýlega tryggður með lögum í Mexíkó.

En við sáum líka nýlega dæmi um bandaríska konu á Möltu, þar sem þessi réttur er ekki til staðar, sem þurfti að fara til Spánar, því læknarnir á Möltu máttu ekki gera neitt fyrr en fóstrið var látið og þá er hættan á sýkingu mikil. Það var líka ung kona á Írlandi sem lést nýlega því lækna þorðu ekki að grípa inn í vegna ótta við refsingu,“ segir Silja. „Fyrir 50 árum voru konur að deyja vegna ólöglegra þungunarrofa sem voru ekki framkvæmd rétt, en nú munu konur deyja vegna þess að læknar þora ekki að veita lífsnauðsynlega heilbrigðisþjónustu af ótta við að verða sekir um glæp.“

Gæti leitt til frekara réttindaskerðinga

„Í minnihlutaáliti sínu talar hæstaréttardómarinn Clarence Thomas um að það sé líka ástæða fyrir hæstarétt til að endurskoða önnur mál sem hafa fallið undir 14. viðbótarákvæðið, líkt og réttinn til samkynja hjónabanda,“ segir Silja. „Ég les það sem boð til hópa sem vilja snúa þessum málum að hér sé komið dómafordæmi sem er hægt að byggja á og það er líklegt að slík mál fari í gang innan ríkja. Svo er spurning hvort hæstiréttur tekur þau fyrir.“

Alþjóðlegur þrýstingur er mjög mikilvægur

„Þeir Íslendingar sem vilja berjast gegn þessari þróun geta því miður lítil áhrif haft á minnihlutaræði Bandaríkjanna, en það er mikilvægt að íslenska þjóðin geri kröfu um að alþjóðleg mannréttindi séu virt í gegnum alþjóðleg samtök og stofnanir,“ segir Silja. „Það er til dæmis mjög mikilvægt að gera ákall til Bandaríkjanna um að staðfesta Kvennasáttmála Sameinuðu þjóðanna, en það er eina lýðræðisríki heims sem hefur ekki gert það.“