Samtökin um líkamsvirðingu hafa það markmið að stuðla að líkamsvirðingu í samfélaginu, berjast gegn líkamssmánun og tryggja að allir líkamar njóti samþykktar og virðingar. Þau telja mikilvægt að líta á heilsu sem samspil ólíkra þátta og vilja frelsa fólk frá því að finna fyrir skömm vegna þess að þau passa ekki inn í staðalímyndir.

„Fólk áttar sig oft ekki á því að samtökin hafa lýðheilsueflandi tilgang. Margir halda að samtökin snúist bara um útlit og við séum ekkert að spá í heilsu fólks, en það er alveg þveröfugt,“ segir Tara Margrét Vilhjálmsdóttir, félagsráðgjafi og forman samtakanna.

Heilsa snýst ekki um útlit

„Heilsa snýst um flókið samspil andlegrar, líkamlegrar og félagslegrar heilsu,“ segir Tara. „Það má ekki líta á hana út frá alltof þröngu sjónarhorni. Við tengjum heilsu við ákveðið útlit og það er litið svo á að það sé bara hægt að vera heilbrigður ef viðkomandi er í kjörþyngd, með fallega og bólufría húð og glansandi hár. Fyrir vikið erum alltaf að eltast við ákveðið útlit þegar við reynum að vera heilbrigð.

En rannsóknir sýna að heilbrigði einskorðast ekki við útlit, heldur getum við verið bæði feit og heilbrigð og hraust. Við erum að berjast gegn þessum boðskap, að heilbrigði einskorðist við ákveðið útlit, því það er heilsufarslega skaðlegt,“ segir Tara. „Það verður til þess að fólk reynir mikið að léttast og fer í megrunarkúra, sem eru óhollir. Rannsóknir sýna að við erum heilbrigðust ef við höldum okkur í sömu þyngd og hugsum vel um líkamann. Þetta snýst um að efla heilbrigði í þeim líkama sem þú ert í, en ekki að breyta honum.“

Smánunin óhollust

„Þegar fólk fær þau skilaboð að líkami þeirra sé ekki „eins og hann á að vera“ innfærir það með sér gífurlega skömm og smánun,“ segir Tara. „Það gefur okkur skilaboð um að við eigum ekki virðingu skilið í samfélaginu og höfum ekki sama rétt og aðrir. Það hefur smitáhrif og leiðir til þess að þegar við dæmum okkur sjálf, dæmum við um leið aðra.“

Sumir halda því fram að samtök um líkamsvirðingu snúist um að afsaka óheilbrigði, en í raun er verið að reyna að vinna gegn neikvæðum lýðheilsufarslegum áhrifum fitusmánunar. „Það er frekar skömm og smánun á grundvelli holdafars sem leiðir til óheilbrigðis,“ segir hún. „Hún rífur niður sjálfsmyndina og gerir það að verkum að feitt fólk er líklegra til að sækja í óheilbrigðar venjur, borða óhollari mat og meira af honum, hreyfa sig minna og er líklegra til að temja sér óheilbrigðar heilsuvenjur eins og að fara í megrun. Um leið eykur þetta líkur á þunglyndi, kvíða og átröskunum og einangrar fólk. Við töpum því engu á líkamsvirðingu, ólíkt öðrum leiðum sem við teljum hefðbundnari.“

Jafnan gengur ekki upp

„Heilsa snýst líka um tengslin sem við höfum og hvort við eigum vini. Einmanaleiki er stórt lýðheilsuvandamál,“ útskýrir Tara. „Þess vegna er það mikilvægt fyrir heilsu fólks að það njóti félagslegs jöfnuðar og sömu virðingar og aðrir. Fólk verður að geta farið út án þess að verða fyrir áreiti og aðkasti og fá heilbrigðisþjónustu án fordóma og mismununar. Þetta er stærsti þátturinn af heilbrigðisjöfnunni og hefur miklu meiri áhrif en mataræði.

Tara segir að skömm og smánun á grundvelli holdafars leiði til óheilbrigðis. Hún rífi niður sjálfsmyndina og geri það að verkum að feitt fólk sé líklegra til að sækja í óheilbrigðar venjur. FRÉTTABLAÐIÐ/ernir

Það er alltaf tilhneiging til að horfa bara á líffræðilega þætti heilsunnar, en hún byggir á víðtækari grundvelli og snýst um samspil margra þátta,“ segir Tara. „Ef við ætlum bara að horfa á einn þátt og efla líkamlega heilsu á kostnað andlegrar og félagslegrar heilsu er það jafna sem gengur ekki upp.“

Ekki bara fyrir feita

„Í mínum huga er hugmyndin um líkamsvirðingu friðarboðskapur og skaðaminnkandi nálgun á heilsueflingu,“ segir Tara. „Síðustu áratugi höfum við verið í stríði gegn eigin líkömum og annarra og höfum reynt að sníða þá í box sem þeir passa ekki í. Þetta hefur haft verulegar neikvæðar lýðheilsufarslegar afleiðingar.

Við erum ekki frjáls í samfélagi þar sem við höfum ekki leyfi til að vera í líkömum okkar og virða þá og útlit þeirra. Þannig er verið að brjóta á mannréttindum fólks. Þess vegna er þetta mannréttindahreyfing og þetta snýst ekki bara um feitt fólk, heldur alla sem samræmast ekki hugmyndum fólks um hvernig á að líta út,“ útskýrir Tara.

Hún segir að þó að líkamsvirðing sé fyrir alla líkama, óháð holdafari, græði feitt fólk mest á umræðunni um líkamsvirðingu, vegna þess að það verði mest fyrir þessum mannréttindabrotum. „Það er bein fylgni milli þess að því feitari sem þú ert, því meiri fordómum og jaðarsetningu verður þú fyrir,“ segir hún. „En útlitskröfur bitna á öllum, vegna þess að þær eru hannaðar til þess. Á bak við þær eru markaðsöfl sem segja að þú sért ekki nógu góður og þess vegna þurfir þú að kaupa hitt og þetta til að laga það. Enginn uppfyllir staðalímyndina um fullkominn líkama.“

Normalísera fjölbreytni

Gagnrýnendur hugmynda um líkamsvirðingu segja stundum að þessi hugmyndafræði afsaki eða normalíseri offitu. Tara segir skrítið að tala um að normalísera eðlilegan fjölbreytileika mannslíkamans. „Það hefur alltaf verið til feitt fólk og grannt fólk. Ég næ ekki utan um þá hugsun að það sé normalísering á einhverju slæmu að ég skammist mín ekki fyrir líkama minn,“ segir hún.

„Það er líka áhugavert að sjá hvernig þetta birtist á ólíkan hátt gagnvart kynjum. Rannsóknir hafa sýnt að feitar konur fá lægri laun og eru líklegri til að lifa undir fátæktarmörkum, en það sama sést ekki hjá feitum körlum,“ segir Tara. „Konur byrja líka að finna fyrir fitufordómum við miklu lægri BMI en karlar, sem sýnir hvað þetta snýst að miklu leyti um að stjórna kvenlíkamanum.“

Vekur flóknar tilfinningar

Flestir ættu að geta verið sammála um að það sé rangt að sýna fólki óvirðingu vegna útlits þess, en enga að síður fær málflutningur Töru iðulega harða gagnrýni.

„Við erum öll alin upp í fitufordómafullu samfélagi sem flokkar fólk í virðingarstiga eftir holdafari. Í þess konar samfélagi erum við alltaf að keppast við að komast ofar og leggjum ótrúlega mikið á okkur til að tálga líkamana í samfélagslega samþykkt form,“ segir hún. „Það getur verið rosalega erfitt fyrir fólk að samþykkja að það þurfi ekki að vera í þessari keppni. Að öll þessi vinna hafi verið til einskis og það hefði getað verið sátt í sínum líkama allan tímann.

Þetta er sérstaklega áberandi þegar feitar konur segjast sáttar í sínum líkama og fela hann ekki. Það veldur reiði og erfiðum og flóknum tilfinningum meðal fólks,“ segir Tara. „Þetta er fólk sem er búið að vera í áratugalangri baráttu við að ná einhverju sem ég hef náð án þess að leggja á mig sömu vinnu. Ég skil að sumir hugsi bara „hvernig dirfist þú?“ og finnist ég ekki hafa unnið fyrir því að fá að vera sátt.“