Sigríður í Brattholti er aðalpersónan í sögulegri skáldsögu Eyrúnar Ingadóttur, Konan sem elskaði fossinn. Sigríður er einn kunnasti náttúruverndarsinni Íslandssögunnar.

Eyrún segir áhuga sinn á Sigríði hafa vaknað árið 1992 þegar hún var að ljúka námi í sagnfræði við Háskóla Íslands. „Þá skrifaði ég svokallaða „BA-ritgerð hina minni“ um Sigríði. Upp úr henni skrifaði ég síðan grein sem var birt í jólalesbók Morgunblaðsins árið 1993 og Sigríður hefur svolítið fylgt mér síðan, enda merkilegt að kona skuli hafa barist gegn virkjun Gullfoss á fyrstu árum 20. aldar með öllum færum leiðum og hótað að henda sér í fossinn við fyrstu skóflustungu. Í febrúar næstkomandi verða 150 ár liðin síðan Sigríður fæddist og ég held að hennar tími sé loksins kominn.“

Spurð hvernig persóna Sigríður hafi verið segir Eyrún: „Sigríður var með ríka réttlætiskennd, listræn, dugleg en jafnframt einþykk og félagsfælin. Gullfossmálaferlin voru ekki fyrsta deilan sem hún lenti í, en bændur í sveitinni kærðu hana til sýslumanns Árnesinga fyrir að rífa niður gaddavírsgirðingu sem þeir höfðu byrjað að girða fyrir ofan Brattholt, milli Tungufljóts og Hvítár. Það er stórmerkilegt að kona á þessum tíma hafi risið upp gegn valdinu, ferðast ein síns liðs langar leiðir og lagt á sig ómælt erfiði til að koma í veg fyrir eyðileggingu Gullfoss.“

Frelsi til að skálda

Eyrún, sem er sagnfræðingur, sendi árið 2012 frá sér sögulegu skáldsöguna Ljósmóðirin, sem hlaut góðar viðtökur. Hún er spurð af hverju hún hafi ákveðið að skrifa skáldsögu um Sigríði en ekki fræðibók. „Skáldsöguformið heillar mig, að geta gætt persónur lífi, getið mér til um skoðanir þeirra og hugsanir. Það gefur mér einnig mér frelsi til að skálda í eyðurnar. Það eru eyður í sögu Sigríðar sem er gríðarlega áhugavert að fást við í sögulegri skáldsögu, til dæmis af hverju faðir hennar leigði Gullfoss fyrir lítið fé til 150 ára, til ársins 2062, í stað þess að selja hann fyrir stórfé. Eins, hvers vegna Einar fósturbróðir hennar sveik hana er hann seldi Gullfoss ríkinu árið 1945. Skáldsagan höfðar til mun stærri lesendahóps og mig langar auðvitað að verkin mín séu lesin sem víðast.“

Um heimildavinnu við gerð skáldsögunnar segir Eyrún: „Ég fylgi heimildunum svo langt sem þær ná, en leyfi mér jafnframt að skálda inn í þegar sagan krefst þess. Það er áskorun að fara úr forminu sem sagnfræði setur – að þekkja reglurnar en fara ekki eftir þeim. Að sama skapi setur það mér ákveðnar skorður að fjalla um fólk sem einu sinni var og því fylgir ábyrgð sem ég er vel meðvituð um. Ég setti síðan „aflátsbréf sagnfræðingsins“ aftast; það er að segja lista með helstu heimildum sem áhugasamir geta skoðað.“

Lygilegur raunveruleiki

Tímarammi skáldsögunnar er frá 1904 til 1975 en Sigríður fæddist árið 1871 og dó haustið 1957. „Sagan hefst eiginlega þegar Sigríður fer að hafa afskipti af málum í sveitinni sem misbuðu réttlætiskennd hennar. Auk þess að vera sögð út frá sjónarhóli Sigríðar, þá er sagan einnig sögð út frá fleiri persónum sem áttu í samskiptum við Sigríði og fjölskyldu hennar. Svo koma margir við sögu, til dæmis Sveinn Björnsson fyrsti forseti lýðveldisins, en hann var lögfræðingur Sigríðar og föður hennar í Gullfossmálaferlunum. Prestshjónin á Torfastöðum, séra Eiríkur Þ. Stefánsson og frú Sigurlaug Erlendsdóttir, koma einnig mikið við sögu en þau voru miklir velvildarmenn Sigríðar.

Stundum er raunveruleikinn lygilegri en skáldskapurinn og allar persónurnar eru sprottnar úr raunveruleikanum. Ég breytti einstaka nöfnum og hnikaði til tíma, allt til þess að láta söguna njóta sín.“