„Ég segi stundum að ég sé móðursjúkur þegar kemur að skjólmyndun í görðum. Þetta er gjarnan það fyrsta sem ég skoða þegar ég er að kíkja á nýtt verkefni, hvar sólin skín á mismunandi tímum dags og hvernig hægt er að mynda skjól á þessum svæðum. Ef ekki er hægt að auka skjólið með góðri hönnun myndi ég ráðleggja íbúunum að flytja og finna hús á skjólbetri stað,“ segir Björn sem þekkir vel til veðursins sem hér á landi þarf að taka tillit til.

Ísland er eitt vindasamasta land heims. Logn er því veður sem varir stutt og öll sólbaðsiðkun háð því að finna eða skapa skjólgóða staði.

„Þessir staðir þurfa líka að snúa þannig að sólin eigi gott með að skína á þá. Þannig er það samspil skjólmyndunar og sólargangs sem skipta mestu máli fyrir útivistariðkun á sólardögum.“

Sólríkt dvalarsvæði þar sem notalegt er að sitja og borða saman

Húsið mikilvægasti skjólgjafinn

„Á hverju landsvæði eru svokallaðar ríkjandi vindáttir. Þetta eru áttir sem vindurinn blæs oftast úr. Ríkjandi vindáttir geta verið mismunandi eftir árstíðum og einnig tíma dags. Sumum vindáttum fylgir rigning eða væta en öðrum þurrt og bjart veður. Þetta er breytilegt eftir landshlutum og afstöðu fjalla. Þannig hefur Esjan þau áhrif að þegar norðaustanátt er yfir landinu geta verið austan-, norðaustan-, norðan- eða norðvestanáttir, allt eftir því hvar á höfuðborgarsvæðinu maður er staddur. Á suðvesturhorni landsins er algengasta áttin suðaustlæg. Hún er jafnframt ein sú vætusamasta. Önnur mjög algeng átt er norðlæg og norðaustlæg. Norðlægum áttum fylgir yfirleitt bjart veður og sólskin. Þess vegna er mikilvægt að skýla fyrir þessum áttum þegar verið er að hanna útivistarsvæði í garðinum því útivistin er skemmtilegust í björtu og þurru veðri. Annar fylgifiskur staðbundinna vindátta eru trekkir á milli húsa en baráttan við þá getur verið erfið. Einn mikilvægasti skjólgjafinn í venjulegum garði er íbúðarhúsið sjálft. Lögun þess og hvernig það er staðsett á lóðinni geta orðið til þess að mynda mjög gott skjól eitt og sér. Þannig eru skot sem snúa í suðaustur heit á morgnana og skot sem snúa í suðvestur heit seinnipart dags og á kvöldin. Af þessum völdum geta óvæntir staðir við húsið verið mjög skjól- og sólríkir og þess vegna nýst ýmist til að drekka morgunkaffið eða fá sér miðnæturkokteilinn.“

Pergóla veitir hér skjól til þess að borða úti og heiti potturinn hvílir í skjóli við girðingu.

Hús geta magnað upp vind

Björn segir dæmi þess að í ákveðnum vindáttum magni afstaða og staðsetning húsa upp trekk.

„Þegar það gerist þarf að skoða þessa staði vel og athuga hvort hægt sé að beina trekknum frá setu- og sólbaðssvæðum.“

Það sem erfiðast sé að eiga við er þegar vindar blása ofan af þaki, en þá getur lega skjólveggja jafnvel magnað upp áhrif vindanna.

„Besta leiðin til þess að nýta skjól sem húsið myndar er að nota skjólveggi sem beina vindinum utar í garðinn og gera að verkum að skjólsvæði við húsið verða stærri. Skjólveggir eru ýmist gerðir úr timbri, steypu eða hlaðnir. Í mörgum tilfellum er einnig hægt að notast við gróður eða hæðir og hóla,“ segir Björn.

Hér má sjá hvernig bekkur og útieldhús fá skjól frá viðarveggjum og pergólu.

Skjól með tréveggjum er kúnst

Það fyrsta sem þarf að hafa í huga við myndun skjóls er hvernig vindur hagar sér.

„Það skiptir miklu máli að átta sig á að við skrúfum ekki fyrir vindinn með því að setja upp skjól heldur erum við að beina honum annað. Sé settur upp veggur þvert á vindstefnu erum við ekki að stoppa vindinn því loftið í vindinum verður alltaf að fara eitthvert. Vindur lyftir sér yfir vegginn og smýgur framhjá honum. Þannig myndast skjólsvæði hlémegin við vegginn. Vindurinn hverfur ekki heldur þrýstir sér yfir vegginn og myndar skjólsvæði hlémegin við hann en að sama skapi er trekkurinn mjög sterkur efst á veggnum þar sem hann þrýstir sér yfir. Ef skjólveggir eru reistir án þess að hugsa áhrif þeirra til enda er alltaf hætta á að í sumum áttum verði til hvirflar. Þannig getur skjólveggur hlémegin við hús tekið á móti vindi frá þakinu og beint honum inn á dvalarsvæðið.“

Um staðsetningu og hæðir skjólveggja gilda ákveðnar reglur. Eigi veggir að verða hærri en 180 cm þarf að sækja um leyfi til byggingarfulltrúa. Að sama skapi þarf veggur í þeirri hámarkshæð að vera sem nemur hæðinni (í þessu tilfelli 180 cm) fyrir innan lóðamörk.

Hér hjálpar þéttur gróðurinn til við að mynda skjól í garðinum.

Runnar geta myndað skjól

Þegar gróður er notaður til að mynda skjól er yfirleitt hugsað til lengri tíma.

„Þá þarf líka að spá í hvort verið sé að fá skjól allt árið eða bara yfir sumarið. Fljótlegasta leiðin til að fá skjól er að nota skógarplöntur eins og öl, víði eða birki en margar þeirra geta náð 1,5 til 2 metra hæð á fimm til tíu árum. Þar sem pláss er nóg og möguleiki á að bíða eftir að trén vaxi getur verið upplagt að nota sitkagreni eða blágreni. Þannig næst skjól allan ársins hring þar sem grenið heldur barrinu yfir vetrartímann,“ segir Björn.

Hér er útieldhús í skjóli upp við smáhýsi og þakið teygt yfir það. Gróðurinn og grjóthleðslan veita einnig gott skjól.

Hæðir og hólar skjólsælir staðir

Hæðir, hólar, brekkur, gjótur og lautir eru oft skjólsælir staðir í íslenskri náttúru.

„Því er upplagt að líkja eftir slíkum aðstæðum í görðum til að skapa skjól fyrir útivistarsvæði fjölskyldunnar.Það má einnig nota þessa aðferð til að mynda skjól fyrir gróður og hraða með því vexti hans. Það er gömul hefð að gera skeifu úr jarðvegi til að mynda skjól. Þetta er áberandi við mörg af eldri sumarhúsum landsmanna. Þá hefur jarðvegi verið rutt upp í 1 til 2 metra háan ílangan, skeifulaga grasþakinn hól en slíkir hólar eru oft nefndar manir. Hóllinn er þannig í laginu að þægilegt er að leggjast í grasbrekkuna í innanverðri skeifunni. Algengast er að skeifurnar snúi mót suðri eða suðvestri þannig að sólin skíni vel á þær en veiti jafnframt skjól fyrir norðlægum áttum.Til að auka skjólið jafnvel enn meir er hægt að lækka svæðið skjólmegin við mönina og útbúa þannig laut.“

Þótt aðalbaráttan snúist um að búa til skjól er vel þess virði að velta fyrir sér til hvers eigi að nýta vindasamari hluta garðsins, til dæmi staði þar sem vindur hefur magnast vegna staðsetninga skjólveggja.

„Slíkur staður er upplagður fyrir þvottasnúrur því góður blástur er ómissandi til að þvotturinn þorni sem fyrst. Einnig er hægt að setja upp litlar vindmyllur til skrauts á þessa staði eða jafnvel vindhörpur sem mynda þýða tóna þegar vindurinn leikur um þær.“ ■

Heiti potturinn er hér í skoti sem nýtur skjóls frá garðhúsi og skjólveggjum.