Þegar heimurinn lokaðist. Petsamo-ferð Íslendinga 1940, er ný bók eftir Davíð Loga Sigurðsson. Þegar ferðir milli Íslands og Evrópu lögðust af vegna styrjaldarinnar voru víða um lönd Íslendingar sem þráðu að komast heim. Þjóðverjar og Bretar samþykktu að senda mætti Esjuna, til að sækja fólkið í einni ferð. Davíð Logi segir sanna sögu af þrjúhundruð Íslendingum, sem lögðu í sögulega hættuför frá Norðurlöndum og meginlandi Evrópu til Petsamo við Norður-Íshafið.

Dramatískur efniviður

„Þegar ég byrjaði að skrifa hafði ég fullan hug á því að þetta yrði skáldsaga. Ég var með nokkrar raunverulegar persónur í huga sem mig langaði til að nota sem fyrirmyndir, byggja við og fylla inn í eyður. Efniviðurinn er sannarlega nægilega dramatískur,“ segir Davíð Logi. „Við höfum um borð í Esjunni á leið heim frá Petsamo ungan Íslending sem er orðinn stuðningsmaður nasistanna og siglir heim með vafasöm áform.

Við erum með fátæka grasekkju, Elínu Söebech, sem mætt hafði einstökum áskorunum í persónulega lífinu en gerðist síðar ljóðskáld og gaf út þrjár bækur án þess að hennar merki hafi verið haldið á lofti. Við höfum líka fyrstu íslensku blaðakonuna, Þórunni Hafstein, sem festist inni í Kaupmannahöfn um vorið.

Við höfum gamla skipstjórann á Gullfossi, Sigurð Pétursson, sem naut á sinni tíð meiri virðingar á Íslandi en flestir aðrir menn; inn í huga hans vildi ég rýna þar sem hann sat fastur á skipi sínu og fékk hvergi að fara, ekki frekar en aðrir úr áhöfn skipsins. Varð svo að skilja skipið sitt eftir, sem hann var bundinn tryggðaböndum, og sá aldrei aftur.

Við erum með Gísla Jónsson, síðar alþingismann, bróður Guðmundar Kamban skálds, sem varð svo óþreyjufullur þegar biðin eftir ferðinni heim, eftir Petsamo-ferðinni, dróst á langinn, að hann riggaði upp eigin fararkosti, litlum vélbát, Frekjunni, og sigldi heim ásamt sex öðrum.

Við erum líka með Lárus Pálsson leikara sem hafði verið að gera það gott á leiksviðinu í Kaupmannahöfn en aðhylltist kommúnisma og sá sína sæng upp reidda þegar Þjóðverjar voru komnir til Danmerkur. Pétur Pétursson hafði verið í gleriðnaðarnámi í Antwerpen í Belgíu en flúði þegar leiftursókn Þjóðverja hófst inn Niðurlöndin og Frakkland um vorið, fór til Dunkirk meðal annars, en komst lífs af og hélt heim um haustið um Petsamo. Og Leif Muller höfum við í Osló sem líka leiddist biðin, en kaus að fara á endanum hvergi þegar færið loksins gafst – og fékk að súpa seyðið af því, endaði í fangabúðum nasista. Við höfum líka Georgíu sendiherrafrú og síðar húsfreyju á Bessastöðum – og Tryggva „svörfuð“ Sveinbjörnsson sem var nýbúinn að þurfa að una því að meistari Þórbergur gerði hann að kómískri persónu í sinni bók, Íslenskum aðli. Tryggvi og Jón Krabbe léku lykilhlutverk í því að Petsamo-ferðin komst í kring, með störfum sínum í sendiráði Íslands í Kaupmannahöfn.“

Fyrir venjulegt bókafólk

Davíð Logi hætti við að skrifa skáldsögu. Spurður um ástæðuna segir hann: „Sannleikurinn var eiginlega betri saga en hægt var að skálda eða sem ég að minnsta kosti treysti mér til að skrifa. Mér fannst líka hæpið að skálda allt of mikið í eyðurnar, nema með því að breyta nöfnum fólks. Og þá hefði svo margt glatast. Karakterarnir eru þarna og útilokað fyrir mig að betrumbæta nokkurn skapaðan hlut.“

Davíð segir að bókin hafi fæðst í allra upprunalegasta formi sínu sem eins konar útdráttur að leikinni sjónvarpsþáttaröð. „Ég hafði heyrt Skarphéðin Guðmundsson, dagskrárstjóra í Sjónvarpinu, tala um að norrænu ríkissjónvarpsstöðvarnar væru að leita að heppilegum verkefnum sem þær gætu framleitt saman. Og ég hugsaði með mér að það væri varla til heppilegra verkefni en einmitt Petsamo-ferðin – saga sem í reynd gerist í öllum Norðurlöndunum fimm; í Danmörku og Noregi þegar Þjóðverjar hernema löndin 9. apríl 1940, með áherslu á Kaupmannahöfn, enda Íslendingar flestir þar af borgum Norðurlandanna. Í Svíþjóð – því að þangað lá leið Íslendinganna þegar loks var hægt að koma ferðinni í kring – og í Finnlandi, frá suðri til norðurs, alla leið til íshafshafnarinnar í Petsamo. Og auðvitað að síðustu á Íslandi, með viðkomu á Orkneyjum.

Ég hef alltaf verið áhugamaður um kvikmyndir og sjónvarpsefni og finnst þetta enn þá alveg frábær hugmynd að leiknu efni, alveg burtséð frá því hver myndi vinna það. Sem að vísu yrði gríðarlega kostnaðarsamt og flókið.

Þegar til kom hófst ég því handa við að skrifa þessa bók. Þegar aðrir eru ekki að grípa hugmyndirnar á lofti verður maður bara að gera hlutina sjálfur – í þessu formi, fyrst annað er ekki á boðstólum.

Hins vegar gerði ég mitt besta til að skrifa þessa bók nánast sem reyfara. Hafði kaflana stutta og með afmarkaðan fókus, hvern og einn, gerði mitt besta til að gera þetta eins lesvænt og hægt var. Fyrir venjulegt bókafólk, ekki sagnfræðinörda.“