Fríða Brá Pálsdóttir er sjúkraþjálfari í þverfaglegu teymi sem sinnir verkjaendurhæfingu á Reykjalundi. Endurhæfingin snýst um að hjálpa fólki sem glímir við langvinna verki og hefur oft ekki fengið bót meina sinna í öðrum meðferðum. Fríða segir að útivist geti haft gríðarlega jákvæð andleg áhrif fyrir þá sem hafa lent í áföllum og sé gagnleg leið til að bæta sjálfsöryggi og endurstilla taugakerfið þannig að heilinn geti hafið bataferli.

„Endurhæfingin gengur út á að efla fólk í sínu lífi og gera því kleift að gera það sem það vill. Hún er persónumiðuð og þar eru vandamál ekki kortlögð út frá greiningum heldur einstaklingum,“ segir Fríða. „Hvort sem um stoðkerfisverki eða verki í innri líffærum er að ræða gengur verkjaendurhæfing yfirleitt út á að endurforrita taugakerfið svo það hætti að senda ofvirk sársaukaboð.

Þetta er líka oft samtvinnað andlegum vandamálum, en tíðni þunglyndis og andlegra veikinda er mun hærri hjá fólki með langvinna verki og þunglyndir og andlega veikir eru um leið líklegri til að hafa langvinna verki. Þetta er pínu hænan og eggið,“ útskýrir Fríða.

Margir með áfallasögu

Fríða er líka í mastersnámi á heilbrigðisvísindasviði í Háskólanum á Akureyri með áherslu á sálræn áföll og ofbeldi og hefur mikinn áhuga á að hjálpa þeim sem hafa upplifað slíkt.

Fríða segir að hjá fólki sem er með langvinna verki og fólki með áfallasögu sé nánast alltaf vanstarfsemi í ósjálfráða taugakerfinu. Endurhæfing gengur yfirleitt út á að endurforrita taugakerfið og þá getur útivist komið að miklu gagni. FRÉTTABLAÐIÐ/ERNIR

„Ég var að vinna á Heilsuborg áður en ég fór á Reykjalund og þar vann ég mikið með konum sem höfðu upplifað ofbeldi. Mér fannst eiginlega eins og alheimurinn væri að tala til mín, því það komu konur í röðum sem voru með áfalla- og ofbeldissögu,“ segir hún. „Bæði á Heilsuborg og á Reykjalundi sá ég að hefðbundna meðferðin náði ekki nógu vel utan um þennan hóp, en óformleg rannsókn sem var gerð á Reykjalundi árið 2006 sýndi að 60% af konunum og 20–30% af körlunum á verkjasviði voru með áfallasögu. Rannsóknir hafa síðan staðfest að verkjaendurhæfing reynist þessum hópi verr. Okkur vantar fleiri leiðir til að nálgast þetta fólk. Mér hafa alltaf fundist tengsl líkama og hugar spennandi og fann þetta nám eiginlega fyrir tilviljun, en vil bæta því við til að sinna starfi mínu betur.“

Traust forsenda fyrir bata

„Ég hef mestan áhuga á ósjálfráða taugakerfinu, sem stjórnar til dæmis ótta-flótta kerfinu og er undirliggjandi stef í öllu daglegu lífi og stjórnar því hvað við gerum og hvernig við bregðumst við,“ segir Fríða. „Þetta er ómeðvitað kerfi sem er í eldri hlutum heilans og hefur áhrif á öll kerfi líkamans. Það er alltaf að meta aðstæður og búið að bregðast við áður en við gerum okkur grein fyrir því sem er að gerast.

Hjá fólki sem er með langvinna verki og fólki með áfallasögu er nánast alltaf vanstarfsemi í þessu kerfi sem getur birst á ýmsan hátt,“ segir Fríða. „Oft er fólk fast í því að vera frosið eða fast í flótta- eða ótta-viðbragðinu og lifir því í stöðugu streituástandi.

Í þessu ástandi er líkaminn ekki fær um að jafna sig. Til að læra ný munstur þurfa ákveðnar forsendur að vera til staðar í heilanum. Það þarf að vera nóg af dópamíni og oxýtósin og það má ekki vera stöðugt kortisólflæði, eins og gerist í viðvarandi streituástandi,“ segir Fríða. „Þannig að hjá fólki með áfallasögu er heilinn oft bara ekki tilbúinn til að hefja bataferli og það þarf að breyta því áður en hægt er að komast úr vítahring verkja. Þetta er mikilvægt atriði, en til að koma góðu ástandi á ósjálfráða taugakerfið þarf traust, fólk þarf að sleppa tökunum og fara með flæðinu. Það getur verið mjög erfitt fyrir þá sem hafa ekki haft stjórn á lífinu og þetta þarf að gera í öruggum aðstæðum. Það er þar sem útivist getur komið að svo miklu gagni.“

Kemur efnaverksmiðjunni sem heilinn er í gang

Sjálf byrjaði Fríða að stunda útivist fyrir þremur árum. Á endanum fann hún hópinn Fjallfara og hún segir að síðan hafi útivistaráhuginn blómstrað.

„Þar er lögð áhersla á að vera saman, njóta og gera þetta á sínum forsendum svo öllum líði vel. Þetta viðmót talaði til mín og það ræktar samkennd og vellíðan,“ segir hún. „Síðustu tvö ár hef ég stundað útivist af miklum krafti.

Fríða byrjaði að stunda útivist fyrir þremur árum og segir að síðustu tvö ár hafi útivistaráhuginn blómstrað.

Það eru nokkrar ástæður fyrir því að ég er hrifin af útivist. Mér finnst leiðinlegt að vera í ræktinni og ég finn það líka líkamlega og andlega ef ég fæ ekki hreyfingu,“ segir Fríða. „Maður þarf að finna það í hjartanu að þetta skipti máli, þá er ósjálfráða taugakerfið farið að trúa því. Það er eitt að vita þetta og annað að finna þetta og það getur alveg tekið smá tíma.

Svo er það uppáhaldstilfinningin mín í heiminum að standa uppi á fjallstoppi eða á áfangastað og finna að ég gat þetta. Þessi tilfinning að hafa áorkað einhverju er svo mikilvæg,“ segir Fríða. „Þetta byggir líka upp sjálfstraust og sjálfsmynd og ég sé það með skjólstæðingum á Reykjalundi þegar við förum í fjallgöngu einu sinni í mánuði að þegar fólk er komið upp á topp og hugsar; „ég gat þetta“, þá standa allt í einu allar dyr opnar. Þetta er rosalega öflugt.

Í vetur fékk ég líka endorfínkikk í útivist í fyrsta sinn og það er öflug víma sem ég finn að ég sækist í, sérstaklega eftir erfiða viku. Það tók tvö ár að finna þetta fyrst en það er mjög öflugt,“ útskýrir Fríða. „Hreyfing kemur efnaverksmiðjunni, sem heilinn þinn er, í gang og það er gríðarlega mikilvægt í endurhæfingu.“

Læra að treysta á líkamann

„Það hafa verið gerðar margar rannsóknir á áhrifum útivistar á mismunandi hópa fórnarlamba ofbeldis og áfalla. Nálganirnar eru ólíkar eftir hópum en ég hef sjálf mestan áhuga á konum með sögu um ofbeldi,“ segir Fríða. „Rannsóknir hafa sýnt að langvinnir verkir eru mun algengara vandamál hjá konum og það sama gildir um kynferðisofbeldi og heimilisofbeldi, þannig að fólkið sem ég er að skoða er tölfræðilega oftast konur. Það þarf að skoða sögu einstaklingsins og þegar kemur að þessum konum er stór þáttur í upplifun þeirra að missa stjórn á líkamanum.

Fríða segir að uppáhalds tilfinning hennar sé að standa á fjallstoppi eða á áfangastað og finna að hún hafi getað klárað. Hún segir það byggja upp sjálfstraust og sjálfsmynd og hafa góð áhrif á skjólstæðinga sína.

Bara það að vera úti og læra að treysta á líkamann og finna fyrir kulda, þreytu og öðru getur endurvakið grunntenginguna á milli líkama og hugar, en margar þeirra hafa upplifað aftengingu frá líkamanum. Það búa svo sárar minningar í líkamanum að það er öruggast að aftengjast honum,“ útskýrir Fríða. „Þá eru líkamlegar upplifanir nýr raunveruleiki, en þegar þú ert á fjöllum þarftu bara að hlusta á líkamann og sinna honum.

Rannsóknir sýna að það að veita líkamanum athygli á öruggan hátt er góð leið til að efla þessi tengsl. Sérstaklega fyrir hóp sem þarf að læra að treysta á líkamann og tengjast öðrum. Það er frábært að gera það í öruggu umhverfi og tengjast um leið einhverju sem er stærra en þú, náttúrunni,“ segir Fríða. „Rannsóknir hafa líka sýnt að það að finna fyrir lotningu gagnvart náttúrunni örvar tengslamyndunarkerfi og dempar streitukerfi. Útivist eflir líka seiglu og þrautseigju, sem er gríðarlega mikilvæg í endurhæfingu og öllu lífinu. Maður lærir að það er allt í lagi að líða ekki alltaf 100% vel og það sé ekki hættulegt. Það reynist vel í lífinu að þola að vera í óþægilegri stöðu.

Svo er það bara stórkostlegt að finna að allir líkamar geta náð sínum markmiðum. Líkaminn getur borið þig þangað sem þú vilt fara. Fyrir marga er offita ein af afleiðingum áfalla og þó að útivist sé oft tengd við fólk í góðu formi þá þarf enga ákveðna tegund af líkama til að stunda útivist,“ segir Fríða. „Það getur verið valdeflandi fyrir þennan hóp að finna hvað líkaminn getur gert.“