Nú er liðið ár síðan kórónaveiru­faraldurinn hófst af fullum krafti um allan heim. Rannsakendur segja að fólk hafi brugðist á mjög ólíkan hátt við því að lifa í lokuðu samfélagi og að þessar óvenjulegu aðstæður bjóði upp á tækifæri til alls kyns rannsókna á áhrifum þeirra. Nokkrir þessara rannsakenda kynntu niðurstöður sínar á vísindaráðstefnu sem fór fram í Osló í febrúar.

Jók mun milli fólks

Margir rannsakendanna segja að munurinn á milli fólks hafi aukist í faraldrinum. Lífið í faraldrinum hefur verið grimmt fyrir marga en fyrir aðra hefur ný og betri veröld tekið við. Rannsakendur vísa til dæmis í orð eins þátttakanda sem sagði um líf sitt í faraldrinum: „Það er svo fínt að búa loks í samfélagi sem er lagað að okkur innhverfa fólkinu, í staðinn fyrir úthverfuhelvítið sem maður þarf annars að eiga við.“

Marte Blikstad-Balas er prófessor við kennaradeild háskólans í Osló og hún hefur rannsakað hvað gerist þegar skólastofan er færð heim. Hún segir gögnin sýna að heimsfaraldurinn hafi haft gríðarlega ólík áhrif á fólk. Hún hefur talað við foreldra sem finnst heimaskólun og lokaðir leikskólar það besta sem hefur komið fyrir fjölskylduna og þau hafa upplifað minna álag og notið meiri tíma með fjölskyldunni. En flestum foreldrum finnst þetta hafa verið erfið breyting.

Margir vilja vinna heima

Arve Hansen, sem starfar hjá miðstöð þróunar og umhverfismála við háskólann í Osló, hefur rannsakað hvernig venjur og siðir hafa breyst undanfarið ár. Hann segir marga hafa áttað sig á að lífið hafi verið mjög stressandi fyrir faraldurinn og að sumir hafi meiri orku til að stunda líkamsrækt, elda og stunda útivist þegar þau spara sér ferðalög til og frá vinnu.

Þegar rannsakendur spurðu fólk hvaða venjur það langaði að halda í eftir faraldurinn töluðu margir um að halda áfram að vinna heima. Hansen segir að fólk vilji hafa meiri tíma og gera annað við líf sitt en að ferðast til og frá vinnu.

Næstum allir sem upplifa að þeir hafi meiri frítíma hafa varið mun meiri tíma úti í náttúrunni á þessu ári. En það eru líka margar frásagnir af því að það hafi orðið erfiðara að komast út úr húsi til að stunda líkamsrækt og að það hafi leitt til þess að fólk sé í verra andlegu og líkamlegu ástandi.

Það eru líka frásagnir af fólki sem skilur milli vinnu- og frítíma með því að opna vínflösku og sumir hafa borðað meira af ruslfæði en nokkru sinni fyrr. Margir áttu líka erfiðara með að einbeita sér þegar unnið var heima.

Bitnar á ungmennum

Mona Bekkhus er rannsakandi við sálfræðideild háskólans í Osló og hefur rannsakað áhrif samkomutakmarkana á ungt fólk á aldrinum 16-19 ára. Hún telur að ýmsir undirliggjandi þættir eins og erfðir, persónuleiki og aðstæður heima við móti viðbrögð fólks við þessum aðstæðum en bendir líka á að áhrif samkomutakmarkana hafi verið ólík í mismunandi bæjarfélögum.

Bekkhus hefur fundið ungmenni sem hafa notið þessa nýja lífs og finnst það jákvætt að hafa meiri tíma með fjölskyldunni og til að geta stunda annað en skipulagt tómstundastarf. Hún bendir líka á að ungt fólk er misfélagslynt og því líði sumum betur undir minni félagslegri pressu, þá geta þau unnið án truflana og hafa meiri tíma til að vera ein.

En flestum ungmennanna líður ekki betur, segir Bekkhus. Rannsóknin sem hún vann að fór fram í byrjun faraldursins og þar kom fram að mörg ungmennanna voru ekki að hitta vini sína eða gerðu það að litlu leyti. Það að geta ekki hitt vini sína hefur verið tengt við aukinn einmanaleika og einkenni kvíða og þunglyndis. Langstærsti hluti þátttakenda sagðist sakna líkamlegrar snertingar við vini.

Bekkhus telur að þegar samfélagið fer aftur í venjulegt horf gætu margir verið að glíma við geðræn vandamál. Ný rannsókn frá Bandaríkjunum gefur til kynna að yfir 60 prósent Bandaríkjamanna á aldrinum 18-24 ára séu í hættu á að þróa með sér kvíða eða þunglyndi og fjórðungur sagðist hafa íhugað sjálfsvíg síðasta mánuðinn. Hún bendir á að þetta sé viðkvæmur hópur því á þessum aldri upplifi fólk miklar breytingar og margir geðsjúkdómar byrji að þróast á þessu aldursbili.

Rannsakendurnir beina nú sjónum sínum að því hvort hægt sé að bæta upp fyrir skort á mannamótum með því að spila leiki eða vera í stafrænu sambandi. Niðurstöðurnar benda til þess að það sé eitthvað sérstakt við að hittast í eigin persónu, en það er ekki vitað nákvæmlega hvers vegna. Hugsanlega veitir það meiri nánd og þá er líka auðveldara að skynja tilfinningar hvert annars og bregðast strax við þeim.

Flestir hafa það verra

Sálfræðingurinn og rannsakandinn Omid V. Ebrahimi hjá háskólanum í Osló hefur rannsakað andleg áhrif einangrunar í faraldrinum á fullorðna. Hann er ekki hissa á ólíkum viðbrögðum fólks og segir að þetta endurspeglist í rannsóknum á Norðmönnum og í alþjóðlegum samantektarrannsóknum.

Hann segir að fólk sem var áður að vinna of mikið og hafi nú aukinn tíma með fjölskyldunni og smá frið frá vinnunni sé að upplifa minna álag en áður. Þetta fólk fékk loks tækifæri til að slaka aðeins á. Hann segir að það sé mikilvægt að gera frekari rannsóknir á þeim sem hafa haft það betra í faraldrinum til að skilja hvað skilur þau frá þeim sem líður verr. En í bili liggur meira á að rannsaka þá sem hafa haft það verra í faraldrinum, því að það er meirihlutinn.

Annar faraldur á leiðinni?

Í samkomubönnunum hafa einkenni kvíða hjá almenningi tvöfaldast og einkenni þunglyndis þrefaldast. Þetta er niðurstaða rannsókna í mörgum löndum, þar á meðal í Noregi.

Rannsakendur segja líklegt að flestir nái aftur geðheilsunni, sem þeir höfðu fyrir faraldurinn, eftir hann og byggja það á rannsóknum á fyrri faröldrum. En hjá sumum eiga þessi nýju einkenni eftir að koma af stað langvarandi geðrænum vandamálum. Ebrahimi segir mikilvægt að finna út úr því hverjir séu í þeim hópi svo hægt sé að reyna að fyrirbyggja alvarleg vandamál.

Ebrahimi bendir líka á að einangrun faraldursins geri marga einmana, sem geti meðal annars valdið þunglyndi. Hann segir að mannfólk hafi þróað sterka löngun til að vera með öðrum því það auki lífslíkur okkar og því skynjum við einmanaleika eins og sársauka. Þegar við höfum verið einangruð gegn vilja okkar og getum ekki farið aftur í hópinn finnum við til. Ef fólk vill minnka einmanaleikann en faraldurinn kemur í veg fyrir það lendir það í ómögulegri stöðu sem getur valdið miklum andlegum erfiðleikum.

Þetta er talið skýra þá skörpu aukningu sem hefur orðið á geðrænum vandamálum meðal almennings. Ebrahimi og aðrir rannsakendur hafa áhyggjur af því að það verði faraldur geðrænna vandamála eftir kórónaveirufaraldurinn.