Félag sérkennara á Íslandi var stofnað þann 29. október árið 1970. Fyrir þann tíma starfaði félag sem hét Félag kennara til hjálpar afbrigðilegum börnum. Sædís Ósk Harðardóttir, formaður Félags sérkennara á Íslandi, segir að hlutverk þess félags hafi verið að vinna að bættum náms- og uppeldisskilyrðum „afbrigðilegra barna“ í skólum í Reykjavík. Hugtakið afbrigðileg börn átti á þeim tíma við börn sem voru haldin hvers kyns líkamlegum eða andlegum ágöllum sem hindruðu eða torveldaði þeim almennt skólanám.

„Þetta félag var stofnað árið 1960 og vann meðal annars að því að komið yrði upp framhaldsdeild í sérkennslunámi við Kennaraskólann árið 1968. En þá var fyrst hægt að læra sérkennslu á Íslandi,“ segir Sædís.

Í framhaldi af því að framhaldsnám í sérkennslu hófst hér á landi var Félag sérkennara á Íslandi stofnað. Það er fagfélag sérkennara en í því eru sérkennarar af öllum skólastigum, leikskólum, grunnskólum og framhaldsskólum.

„Félagið er faglegur vettvangur til að styðja hvert annað, góður samráðsvettvangur þar sem við deilum og miðlum okkar á milli. Við höldum reglulega fræðslufundi, námskeið og ráðstefnur. Við höfum komið að ýmsum verkefnum í gegnum árin svo sem í samvinnu við menntamálaráðuneytið. Höfum verið með fulltrúa í ýmsum rýnihópum og í ráðgefandi hlutverki svo sem þegar úttekt Evrópumiðstövarinnar á skóla án aðgreiningar var gerð og í tengslum við vinnu á Hvítbók menntamálaráðuneytisins. Við höfum einnig unnið mikið í kjaramálum fyrir sérkennara og höfum barist fyrir því að heitið sérkennari verði lögverndað starfsheiti,“ útskýrir Sædís.

„Sérkennaranámið er framhaldsnám í menntunarfræðum þar sem þú sérhæfir þig í sérkennslu. En þetta er í raun ekki lögverndað starfsheiti. Ég sé það í gömlum gögnum að það hefur verið barist fyrir því í marga áratugi að fá starfsheitið lögverndað svo hver sem er geti ekki kallað sig sérkennara. Margir sem sinna sérkennslu í skólum hafa ekki þessa framhaldsmenntun. Þannig að þeir kennarar yrðu þá kannski kallaðir stuðningskennarar eða eitthvað annað. Foreldrar ættu að eiga rétt á að vita hvort um er að ræða menntaðan sérkennara eða ekki.“

Fyrsti sérskólinn stofnaður á 19. öld

Sædís segir að lengi vel hafi ekki verið mikið af námi í boði fyrir börn með miklar sérþarfir. Fyrsti sérkennarinn á Íslandi kom til landsins eftir nám erlendis árið 1867. Hann var ungur prestur að nafni Páll Pálsson. Hann fékk leyfi frá dönskum yfirvöldum til að kenna mállausum ungmennum sem Sædís segir að hafi markað upphafi sérkennslu á Íslandi. Málleysingjaskólinn var fyrst starfræktur á Kálfafelli í Fljótshverfi. Árið 1908 var skólinn fluttur til Reykjavíkur.

„Eftir þetta fer sérkennurum að fjölga. Málleysingjaskólinn var rekinn allt til ársins 1930 og var þá eina stofnunin á landinu þar sem sérkennsla fatlaðra fór fram. Árið 1931 hófst svo sérkennsla á Sólheimum í Grímsnesi og árið 1946 tók til starfa sérskóli í Reykjavík fyrir nemendur með hegðunarvandkvæði,“ skýrir Sædís frá.

„Það var maður sem hét Magnús Magnússon sem var sérkennslufulltrúi í Reykjavík sem var brautryðjandi í þessum málaflokki. Hann lærði úti í Þýskalandi sálfræði og uppeldisfræði. Hann kom svo til Íslands árið 1958 og fór að kenna börnum með sérþarfir og börnum með þroskaskerðingar. Þessum börnum var neitað um skólavist áður. Fyrsta árið eftir að Magnús tók til starfa fór í að sannfæra yfirvöld um að þetta væri mikilvægur málaflokkur og það þyrfti að veita peningum í hann. Í kjölfarið af komu Magnúsar til landsins var Félag kennara til hjálpar afbrigðilegum börnum stofnað. Það hafði mikil áhrif og starfaði af fullum krafti þar til Félag sérkennara var stofnað.“

Stjórn Félags sérkennara á Íslandi. MYND/AÐSEND

Almennt nám fyrir alla

Sædís segir að á þeim 50 árum sem liðin eru frá stofnun Félags sérkennara á Íslandi hafi margt breyst í kennslu barna með sérþarfir.

„Aðgreining var áður mjög mikil. Börn voru í sérskólum eða voru lækkuð um bekk og sett í svokallaða „tossabekki“. En eftir að sérkennslulögin breyttust þá er almennt nám hugsað fyrir alla. Í dag er krafa um að nemendur eigi sinn heimaskóla, þó að það séu að vísu sérdeildir við suma skólana. Nemendahóparnir eru orðnir mun fjölbreyttari. Margir nemendur glíma við andlega vanlíðan eins og kvíða, svo eru nemendur með hegðunarerfiðleika, námserfiðleika og þroskaskerðingu. Allir þessir nemendahópar eru inni í almennum skóla og koma að borði sérkennara,“ segir Sædís.

Hún útskýrir að sérkennsla feli í sér að sérkennari meti þarfir nemenda sem þurfa sérkennslu, hann sér um kennsluna og skipuleggur sérkennslutíma í samráði við umsjónarkennara og foreldra.

„Sérkennari metur námsstöðu einstakra nemenda eða hópa með greinandi prófum. Gerir einstaklingsnámskrá og hópáætlanir í samráði við umsjónarkennara fyrir þá nemendur sem hann kennir. Veitir kennurum ráðgjöf varðandi námsefni og kennsluaðferðir fyrir nemendur með sérþarfir þegar þess er þörf. Hann veitir foreldrum og nemendum ráðgjöf varðandi efnistök og skipulag í námi. Sérkennarar koma talsvert að hegðunarmótun, þeir vinna með líðan nemenda og samskiptavanda nemenda. Verkefni sérkennara eru ótalmörg og afar fjölbreytt og ekki hægt að telja það allt upp hér í einni grein. Sérkennarar eru þeir sem hafa lokið framhaldsnámi í sérkennslufræðum.“

Sædís segir að það vanti fleiri sérkennara í skólana því þörfin fyrir þá hafi aukist gríðarlega mikið Nemendum sem þurfa manninn með sér allan daginn hefur fjölgað og Sædís segir að þörfin á fagmenntuðu fólki til að sinna börnum með miklar sérþarfir hafi aukist í kjölfarið. „Mikilvægt er að þjónusta við þessa nemendur sé veitt af hendi fagaðila eins og sérkennara og dregið sé úr því að starfsmenn án fagmenntunar sinni þessum börnum stærstan hluta skóladagsins, en sérkennarar nái bara að sinna þeim eina til tvær kennslustundir á dag. Þetta eru oft á tíðum þeir nemendur sem þurfa hvað mesta faglega stuðninginn og kennsluna, þetta er oft viðkvæmur hópur sem þarf að halda vel utan um.“

Félagið er virkt í upplýsingamiðlun

Félagsmenn í Félagi sérkennara á Íslandi eru um það bil 450. „Félagið er með ýmislegt á döfinni og er virkt í því að miðla upplýsingum um ráðstefnur og fræðslu til félagsmanna. Það er ótrúlega mikil virkni í félaginu og verið mjög gaman að fá að starfa í því. Félagsmenn koma af öllu landinu og eru kraftmiklir og flottir sérkennarar.

Við gefum líka út ritrýnt fagtímarit sem heitir Glæður, það er einmitt 30 ára í ár. Það var gefið út fyrst þegar félagið var 20 ára. Það er vandað og veglegt ritrýnt tímarit og margir úr fræðasamfélaginu sem skrifa í það,“ segir Sædís.

Félagið heldur árlega ráðstefnu í nóvemberlok í tengslum við aðalfundinn sem verið er að undirbúa núna. Ráðstefnan mun í þetta sinn fjalla um málþroska og læsi. Sædís segir að ef ekki verði hægt að koma fólki saman verði ráðstefnunni streymt.

„Félagið hefur um árabil tilnefnt heiðursfélaga félagsins á aðalfundi og heiðursverkefni, það er verkefni sem sérkennurum finnst nýtast vel til kennslu. Í fyrra fékk verkefnið Orðagull eftir Bjarteyju Sigurðardóttur og Ásthildi Bj. Snorradóttur þá viðurkenningu og árið áður var Auður B. Kristinsdóttir sæmd heiðursfélaganafnbót,“ segir Sædís.

„Það var einnig á dagskrá að halda afmælishátíð til að fagna 50 ára afmælinu en við verðum að fresta því þar til hægir á veirunni. Einnig erum við aðilar að norrænum sérkennarasamtökum sem heita Nordiska Förbundet för specialpedagogik, eða NFSP. Þar eigum við fulltrúa í stjórn. Þessi samtök skipuleggja stóra norræna ráðstefnu á þriggja ára fresti, auk þess að fjalla um málefni sérkennara og sérkennslu á Norðurlöndunum. Ísland var með formennsku í þessum samtökum 2013-2016. Núna erum við að skipuleggja ráðstefnu sem verður í Stokkhólmi 2022. Svo erum við reglulega með ráðstefnur í ágúst fyrir kennara á öllum skólastigum, þannig að það er alltaf eitthvað í gangi hjá okkur.“

Sædís segir alltaf nóg um að vera hjá félaginu og að það láti sér fátt óviðkomandi er snýr að nemendum og skólamálum og málefnum sérkennara.

„Við viljum endilega fá fleiri sérkennara til liðs við okkur og ef þú ert sérkennari og langar að ganga til liðs við öflugt félag, þá er Félag sérkennara á Íslandi eitthvað fyrir þig. Ef þú hefur áhuga á að koma í góðan félagsskap og uppfyllir skilyrði fyrir inngöngu sendu þá póst á formadur@vefurinn.is.“