Hvers vegna er svona erfitt að kyngja þessum staðreyndum? Neysla áfengis er lögleg og því er áfengi eðlilegur hluti lífsins hjá mörgum Íslendingum. Fólk fær sér í glas í veislum, fær sér vín með matnum, bjór yfir leiknum og svo framvegis. Því geta flestir ímyndað sér aðstæður þar sem fólk freistast til þess að aka eftir nokkra bjóra eða nokkur glös. Þar að auki hafa yfirvöld á Íslandi í gegnum tíðina rekið áróður gegn ölvunarakstri og þar með gert Íslendingum grein fyrir vandamálinu.

Þekkir þú einhvern í falinni neyslu?

Þegar kemur að neyslu lyfja og vímuefna er vandamálið ekki jafnaugljóst. Fáir tengja við það að fá sér jónu eftir matinn eða lykil yfir leiknum, enda einskorðast vandamálið ekki við slíka partý-neyslu. Oft er neyslan falin vinum og vandamönnum. Fólk hefur mögulega ánetjast lyfjum eftir einhvers konar veikindi eða verkjameðferð og leitar þá jafnvel í sífellt sterkari lyf. Því getur verið að þú þekkir einhvern sem er í falinni neyslu án þess að þú áttir þig á því.

Akstur undir áhrifum lyfja og vímuefna er að sama skapi vandamál sem er hulið samfélaginu að miklu leyti. Vandamálið kristallast þó ekki eingöngu í brotatölum lögreglunnar heldur einnig í slysatölfræði. Árið 2018 slösuðust 85 manns vegna aksturs eftir ólöglega neyslu lyfja og vímuefna og því til viðbótar slösuðust 7 manns í slysum þar sem orsökin var lögleg neysla lyfja. Það eru samtals 92 slasaðir á einu ári. Til samanburðar slösuðust þetta sama ár 64 vegna ölvunaraksturs.

Versta árið

Árið 2018 var versta ár sem við höfum séð hvað varðar lyfja- og vímuefnaakstur. Tölurnar höfðu hækkað ár frá ári en þegar ljóst var í hvað stefndi árið 2018 varð talsverð þjóðfélagsumræða um þetta „nýja“ vandamál. Líklegt er að sú umræða hafi leitt eitthvað til fækkunar á slysum. En fyrst og fremst sáum við fækkun á slysum vegna aðgerða lögreglu. Lögð var sérstök áhersla á þennan málaflokk í eftirliti lögreglu; eftirlit var aukið og var verklag við úrvinnslu gert skilvirkara og má fólk nú búast við að fá sektir og aðrar refsingar mun fyrr en áður. Við sjáum afraksturinn af þeim áherslubreytingum glögglega í dag; slysum fækkar en brotum fjölgar, þ.e. fjöldi brotlegra sem lögreglan stöðvar.

Árið 2019 slösuðust talsvert færri vegna aksturs undir áhrifum lyfja og vímuefna heldur en árið áður. Fækkaði slösuðum úr 92 í 48 og er það í fyrsta sinn síðan árið 2015 sem fækkun verður milli ára. Þessi fækkun gefur til kynna að dregið hafi úr akstri undir áhrifum lyfja og vímuefna en á hinn bóginn voru fleiri stöðvaðir af lögreglu vegna þessa brots árið 2019 en árið áður. Þessar aðgerðir lögreglu virðast því hafa tvíþætt áhrif. Annars vegar hafa þær fælingarmátt og sjáum við á slysatölum að líklega hefur dregið úr akstri undir áhrifum lyfja og vímuefna. Hins vegar nær lögregla að stöðva fleiri brotamenn og taka þá fyrr úr umferð og gera þannig umferðina öruggari fyrri okkur öll.

Rauði þríhyrningurinn

Um þessar mundir stendur Samgöngustofa fyrir herferð í þeim tilgangi að koma lyfjum og vímuefnum úr umferð(inni). Merki herferðarinnar er rauði þríhyrningurinn sem flestir þekkja af umbúðum lyfja sem geta haft áhrif á aksturshæfni fólks. Við vonum að herferðin hvetji fólk til að aka ekki undir áhrifum lyfja og vímuefna og að fólk ákveði að tala við sína aðstandendur sem þurfa að taka skilaboðin til sín. Ákvarðanir okkar geta bjargað mannslífum.

Gunnar Geir Gunnarsson

Deildarstjóri Öryggis- og fræðsludeildar Samgöngustofu