Íslendingar hafa alla burði til að verða óháðir öðrum um orkuöflun og ná þannig fullu orkusjálfstæði,“ sagði Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, á opnum fundi Landsvirkjunar um ný og græn, orkutengd tækifæri fyrr í vikunni. Ráðherra sagði að orkuna fengjum við úr rafmagninu okkar og frá öðrum grænum orkugjöfum, eins og vetni. „Þannig getum við uppfyllt orkuþörf samfélags framtíðarinnar á umhverfisvænan hátt. Við setjum stefnuna á að Ísland verði jarðefnaeldsneytislaust fyrst allra landa og að minnsta kosti ekki síðar en 2050.“

Orkustefnan var unnin í þverpólitísku samstarfi og í samráði við hagsmunaaðila. Fulltrúar allra þingflokka auk fjögurra ráðuneyta áttu sæti í starfshópnum sem vann stefnuna. Einhugur var um niðurstöðuna. „Ný orkustefna, sem unnin er í breiðri og góðri sátt, er afskaplega mikilvæg,“ sagði Hörður Arnarson, forstjóri Landsvirkjunar. „Hún gefur fyrirheit um að stjórnvöld muni styðja við bakið á okkur inn í áratugi orkuskipta, með hreinni og grænni framtíð.“

Harpa Pétursdóttir, formaður Kvenna í orkumálum, Þórdís Kolbrún R. Gylfadóttir, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, og Hörður Arnarson, forstjóri Landsvirkjunar, ræddu orkuskipti, breyttan heim og tækifæri framtíðar.

Saxast á forskotið

Klemens Hjartar, meðeigandi McKinsey & co, sagði í inngangserindi sínu á fundinum að á næstu grösum væri algjör bylting í orkunotkun og -vinnslu í heiminum. Fyrirsjáanlegt væri að raforkunotkun í heiminum myndi aukast um 50% frá árinu 2020 til 2050 og að á sama tímabili myndi umhverfisvæn orkuvinnsla um það bil sexfaldast. Um leið myndi hlutdeild orkuvinnslu úr gasi og kolum dragast verulega saman.

Klemens sagði þessa þróun valda því að nú saxaðist á forskot Íslendinga í orkumálum. Orka frá endurnýjanlegum orkugjöfum, til dæmis vindi og sólarljósi, yrði sífellt ódýrari. Það kallaði á nýsköpun, nýtt regluverk, nýtt fjármagn, nýja hugsun og ný störf. Íslendingar yrðu að ákveða hvort þeir vildu vera við stjórnvölinn áfram í orkumálum sínum, eða leiksoppar ákvarðana annarra.

80% orkunnar sjálfbær

Á fundinum var fjallað um þessar breytingar sem blasa við í orku- og loftslagsmálum. Þar eru vissulega ýmsar ógnir, en enn fleiri tækifæri. Land endurnýjanlegrar orku hefur alla burði til að losa sig við jarðefnaeldsneyti og leggja sitt af mörkum til nýrrar heimsmyndar. Hörður Arnarson sagði að Landsvirkjun, orkufyrirtæki þjóðarinnar, ætti að vera í fararbroddi á þeirri vegferð. „Við byggjum auðvitað á sterkum grunni, því yfir 80% af frumorkunotkun Íslands eru sjálfbær. Á sama tíma þurfum við að leggja áherslu á að skapa ný tækifæri til nýtingar grænu orkunnar okkar.“

Nokkur ný tækifæri voru til umfjöllunar á fundinum, þar á meðal framleiðsla á grænu vetni og öðru rafeldsneyti, frekari uppbygging gagnavera í grænum heimi, aukin eftirspurn eftir rafhlöðum á tímum örrar rafbílavæðingar og matvælaframleiðsla í hátækniumhverfi framtíðarinnar.

Dagný Jónsdóttir.

Eftirspurn eftir grænum rafhlöðum

Dagný Jónsdóttir, nýsköpunarstjóri hjá Landsvirkjun, sagði að loftslagsbaráttan kallaði á grænar rafhlöður, enda þyrfti heimsbyggðin að skipta úr farartækjum sem gengju fyrir jarðefnaeldsneyti yfir í rafknúnar bifreiðar. Gríðarmikil aukning væri í eftirspurn eftir rafhlöðum, sem rekja mætti til þessarar öru rafbílavæðingar. Dagný sagði að spáð væri að rafbílasala yrði 10 sinnum meiri árið 2030 en nú, eða um 34 milljónir bíla, sem jafnframt þýddi að kolefnisútblástur bíla yrði 6-700 milljónum tonna minni en hann er nú. „En kolefnisútblásturinn sem sparast við að koma bílum á rafmagn skiptir ekki einungis máli, heldur skiptir að sjálfsögðu miklu máli fyrir loftslagið að orkan sem notuð er í framleiðslu rafhlaðnanna sé græn. Framlagið til loftslagsmála verður því meira eftir því sem framleiðslan á rafhlöðunum er umhverfisvænni,“ sagði Dagný og bætti við að rafbílaframleiðandinn Tesla hefði lýst því yfir að hann myndi einungis notast við græna orku í sinni framleiðslu í framtíðinni. Dagný sagði mikil tækifæri fyrir Ísland í rafhlöðuframleiðslu, sem helguðust að hluta til af aukinni sjálfvirknivæðingu framleiðslunnar, sem fram að þessu hefði gert hagkvæmara að staðsetja hana á láglaunasvæðum í Asíu. Landsvirkjun hefði þegar fengið fjölda fyrirspurna um málið og landið lægi vel við mörkuðum, jafnt í Norður-Ameríku sem Evrópu.

Haraldur Hallgrímsson.

Áskorun en samt tækifæri

Haraldur Hallgrímsson, forstöðumaður viðskiptaþróunar hjá Landsvirkjun, benti á að árið 2018 hefðu Íslendingar flutt inn 680 þúsund tonn af jarðefnaeldsneyti, það er bensín og olíur, fyrir innlendar samgöngur. „Við notkun þessa eldsneytis losnuðu um 1,7 milljónir tonna af koldíoxíði út í andrúmsloftið og fyrir þennan innflutning greiddum við um 50 milljarða króna, sem er sambærileg upphæð og árleg útgjöld ríkissjóðs til háskólanna á næstu árum,“ sagði hann. „Og ef við tökum flugið með getum við rúmlega tvöfaldað þessar tölur,“ bætti hann við. Haraldur sagði að í þessari staðreynd fælist áskorun, en um leið tækifæri. „Orkuskipti með grænu vetni er raunhæft og spennandi tækifæri fyrir okkur Íslendinga. Vetni hentar alveg sérstaklega vel til orkuskipta stærri farartækja í samgöngum, þar sem rafvæðing er ekki hagkvæm,“ sagði hann. Haraldur benti á að með áræðni og samvinnu innan lands sem utan, gætu Íslendingar til dæmis byggt upp framleiðslu á grænu vetni og skapað nýja útflutningsgrein. „Framleiðsla á grænu vetni þarf hagkvæma endurnýjanlega raforku í umtalsverðu magni, og þá orku eigum við svo sannarlega hér á landi. Tækni til framleiðslu, dreifingar og notkunar á vetni innanlands er að verða samkeppnishæf. Það er alveg ljóst að orkuskipti sem fylgja vetnisvæðingu geta sparað mikinn gjaldeyri og farið langleiðina með að gera landið kolefnishlutlaust.“

Ríkarður Ríkarðsson.

Orkukerfið stærsta framlagið

Ríkarður Ríkarðsson, framkvæmdastjóri Viðskiptaþróunarog nýsköpunarsviðs Landsvirkjunar, benti á að þjóðin hefði áður gengið í gegnum orkuskipti, þegar hitaveita var lögð í hús á fyrri hluta 20. aldar. Hann sýndi fundargestum mynd sem var tekin af Tjörninni upp úr 1930, þegar Reykjavík var kolakynt og kolareykurinn sást í bakgrunninum. Árið 1971 voru 98% Reykvíkinga tengd hitaveitu, „en vegferðin þangað var allt annað en sjálfsögð, enda var mikil óvissa um að hitaveita væri tæknilega og samfélagslega raunhæf á fjórða áratug 20. aldar.“ Hann sagði að sambærilega sögu mætti segja af rafvæðingu Íslands, sem hófst með byggingu Sogsvirkjana um og upp úr seinna stríði. Nú væri þverpólitísk samstaða um jarðefnaeldsneytislaust Ísland 2050. Núverandi orkukerfi og orkusækin starfsemi sem því tengdist, væri stærsta framlag Íslendinga til loftslagsmála, sagði Ríkarður og ítrekaði þau tækifæri sem væru til að halda áfram á sömu braut. „Alþjóðlegar breytingar skapa tækifæri og við eigum þess kost að keppa á grundvelli frábærrar orkuauðlindar okkar, öflugs orkukerfis og áhuga Íslendinga á orkumálum og framlagi þeirra til umhverfis, samfélags og efnahags,“ sagði hann. „Hér er um að ræða risavaxið verkefni og það er undir okkur komið að móta framtíðina. Sameiginleg ábyrgð okkar er að kynna okkur málin og ákveða hvað við viljum.“

Sigurður H. Markússon.

Matvælakerfi komið að þolmörkum

Sigurður H. Markússon, nýsköpunarstjóri hjá Landsvirkjun, sagði matvælakerfi heims komið að þolmörkum. „Eina stærstu ástæðu þess að mannkyninu hefur tekist að vaxa og dafna eins og raun ber vitni, má rekja til framfara í framleiðslu matvæla. Í dag erum við um 7,7 milljarðar og okkur mun fjölga fram á miðja öldina, samkvæmt spám. Samhliða því þarf matvælakerfið að vaxa gríðarlega, eða um eða yfir 50%. Þetta þýðir að við þurfum að framleiða meiri mat til ársins 2060 en samtals frá upphafi landbúnaðarbyltingarinnar, fyrir 10.000 árum,“ sagði Sigurður. Sigurður sagði jafnframt að þessi stærsta iðngrein í heimi nýtti 37% alls gróðurlendis og 70% allrar ferskvatnsnotkunar heims væru vegna hennar. Matvælaframleiðsla í heiminum öllum væri því komin að ákveðnum þolmörkum og umhverfisfótspor matvælakerfisins gríðarlegt – ekki bara með tilliti til gróðurhúsalofttegunda, heldur einnig áhrifa á lífríki jarðar, eins og nýleg skýrsla Loftslagsráðs Sameinuðu þjóðanna benti á. Sigurður sagði að matvælaframleiðsla framtíðar yrði hins vegar stýrt hátækniumhverfi. Hér væru kjöraðstæður fyrir sjálfbæra matvælaframleiðslu og um leið yrði að horfa til útflutnings, rétt eins og gert væri í sjávarútvegi, enda væri íslenskur markaður of lítill til að framleiðslan borgaði sig.

Mikill vöxtur í starfsemi gagnavera

Vala Valþórsdóttir viðskiptaþróunarstjóri fjallaði um gagnaver, sem eru afar orkufrek. Hún benti á að hér á landi stæði þeim til boða 100 prósenta endurnýjanleg orka, en þar að auki þyrftu þau minni orku en víða annars staðar vegna þess kalda loftslags sem hér er. Spáð væri 9 prósenta vexti á ári hverju næstu árin í þessum iðnaði, enda færi gagnanotkun hraðvaxandi í heiminum. „Þessi þróun mun halda áfram í veldisvexti næstu árin og ástæðan er einföld: Ekkert okkar notar minna af gögnum í dag en í gær og öll munum við nota meira af gögnum á morgun en við gerum í dag.“ Vala sagði að ljóst væri að í þessum vexti gagnavera í heiminum væri eftir töluverðum viðskiptum að slægjast fyrir Landsvirkjun. „Gagnaver nota mikla orku og raforka getur verið allt að 40% af rekstrarkostnaði þeirra. Nýjustu spár sýna að hlutur gagnavera af raforkunotkun í heiminum mun fara úr 1% árið 2018 í 13% árið 2025.“ Vala sagði að samkeppni um fjárfestingar í gagnaverum væri gífurlega hörð á alþjóðavísu. „En að mínu mati ætti Ísland ekki að vera neinn eftirbátur annarra þjóða í að laða þessa starfsemi til sín, heldur þvert á móti,“ sagði Vala og nefndi að nýr gagna-sæstrengur milli Íslands og Írlands væri afar flott verkefni, sem myndi bæta samkeppnishæfni Íslands til muna.