Lovísa Arnardóttir
lovisaa@frettabladid.is
Laugardagur 14. maí 2022
16.30 GMT

„Ég hef rann­sakað á­hættu­mat í kyn­ferðis­brotum al­mennt og í alls konar ó­líkum týpum of­beldis, eins og of­beldi í nánu sam­bandi, elti­hrella, hryðju­verk og hef al­mennt mikinn á­huga á á­hættu­mati í tengslum við hvers kyns of­beldi,“ segir Stephen.

Sam­kvæmt töl­fræði lög­reglunnar er meiri­hluti brota­þola í kyn­ferðis­brota­málum börn að aldri, eða 61 prósent, á meðan meðal­aldur grunaðra er nokkru hærri. Inn­leiðing á­hættu­matsins er liður í að­gerðum stjórn­valda fyrir ger­endur of­beldis og er ætlað að auka við þekkingu sér­fræðinga á sviðinu, að ein­falda eða staðla for­gangs­röðun mála, huga að for­varnar­að­gerðum og um leið draga úr líkum á í­trekunar­brotum.

Vinnu­stofan Hart á Ís­landi var tví­þætt. Fyrst fjallaði hann al­mennt um á­hættu­mat í kyn­ferðis­brota­málum en seinni hluti vinnu­stofunnar var svo nýttur til að þjálfa bæði lög­reglu og á­kær­endur í að­ferða­fræði á­hættu­matsins og for­gangs­röðun mála fyrir lög­regluna.


Það er auð­vitað hægt að halda því á­fram, að hand­taka fólk og fá það sak­fellt, en það kemur ekki í veg fyrir aðra glæpi


Vilja sinna meiri for­vörnum

„Það sem er ljóst af sam­tölum mínum við lög­regluna hér er að hún vill hafa fleiri leiðir til að koma í veg fyrir að of­beldi geti haldið á­fram gegn börnum. Lög­reglan annast vana­lega tvö verk, að rann­saka meintan glæp en hitt er í raun að halda friðinn. Að koma í veg fyrir að glæpir séu framdir,“ segir Stephen, og að lög­reglan nái ekki að sinna for­vörnum að því marki sem hún vill því að það sé svo mikið að gera í því að rann­saka þau brot sem búið er að fremja.

„Það er auð­vitað hægt að halda því á­fram, að hand­taka fólk og fá það sak­fellt, en það kemur ekki í veg fyrir aðra glæpi og í raun er lög­reglan mögu­lega að leyfa fleiri glæpum að henda en þarf, með því að sinna ekki nægi­legum for­vörnum. Þetta er erfitt og lög­reglan hefur þróað margar að­ferðir til að glíma við þennan vanda, eins og að búa til verk­efni þar sem unnið er að því að spá fyrir um hvað gæti gerst og gefa þannig lög­reglunni ein­hver tól til að koma í veg fyrir kyn­ferðis­legt of­beldi,“ segir Stephen, en tekur þó fram að þetta geti verið ansi flókið fyrir lög­regluna því ekki gefist tími til að meta öll mál með sama hætti.

Flokka sam­kvæmt bráða­þörf

„En það eru að­ferðir til að greina þau mál frá þar sem gild á­stæða er til að telja að það stafi ein­hver hætta af ein­stak­lingi og að hann gæti brotið af sér, eða brotið aftur af sér,“ segir Stephen og að það þurfi svo, þegar það er búið að bera kennsl á þessa ein­stak­linga, að finna leiðir til að for­gangs­raða þeim og finna ein­hver úr­ræði fyrir þá.

„Þá er hægt að byrja á þeim ein­stak­lingum sem stafar mest hætta af og hægt að nota þau úr­ræði sem eru í boði til að minnka á­hættuna.“

Hann segir að það sé auð­vitað erfitt að meta hvar er hætta og hvar ekki, en líkir ferlinu við flokkun sam­kvæmt bráða­þörf [e. Tria­ge] á spítala þar sem sjúk­lingar eru spurðir grund­vallar­spurninga eins og hvort þeir séu með verki fyrir brjósti eða eigi erfitt með að anda.

„Það er ekki hægt að spá fyrir um margt með þessum spurningum, en það sem þær eru hannaðar til að gera er að bera kennsl á fólk sem gæti verið að deyja svo að það sé hægt að bregðast strax við. Ef fólk svarar þessu ekki játandi, þá getur það beðið. Jafn­vel þótt því blæði,“ segir hann.

„Þetta eru á­kvarðanir upp á líf og dauða til að rétt­læta tak­markaðan mann­afla eða úr­ræði, en það er það ná­kvæm­lega sama og lög­reglan þarf að gera. Það sem við ræddum á nám­skeiðinu er hvernig við getum fram­kvæmt þessa flokkun til að reyna að hjálpa lög­reglunni að bera kennsl á mál þar sem kyn­ferðis­of­beldi gegn börnum hefur í för með sér mikla og al­var­lega hættu,“ segir Stephen. Hann segir að hægt sé að nota þessa að­ferð sama hvort það sé verið að meta ein­stak­ling sem búinn er að brjóta á barni og gæti gert það aftur eða þar sem grunur leikur á að ein­stak­lingur gæti brotið á barni, eða jafn­vel til að meta ein­hvern sem sýnir af sér ó­æski­lega hegðun.

„Ég get tekið dæmi um kennara í mennta­skóla sem klippir út af myndum hausa barna og setur hausana á klám­myndir af full­orðnum konum. Það er kannski ekki ó­lög­legt en það er ekki í lagi og þetta væri eitt­hvað sem myndi flokkast undir að­stæður þar sem sér­stak­lega er fylgst með,“ segir Stephen.

Hann segir að fyrir marga lög­reglu­menn sé það veru­lega gefandi að sinna þessu sam­hliða rann­sóknum, því þannig sjái þeir í verki hvernig þeir eru að vernda fólk fyrir glæpum.

„Að koma í veg fyrir glæp er miklu meira gefandi en að ná ein­hverjum sem er þegar búinn að fremja glæp.“

Spurður hvort að lög­reglan á Ís­landi sé vel í stakk búin til að inn­leiða á­hættu­matið segir Stephen að hann telji ekki mikið vanta upp á.

Bjóða ger­endum í úr­ræði

„Ís­land er að mörgu leyti eins og Kanada, það er stórt lítið land, þannig að fjöldi fólks miðað við stærð landsins er lítill og það er kostur, því þetta snýst ekki endi­lega um að vera með marga lög­reglu­menn, þetta snýst um að þeir sem eru til staðar vinni á gáfu­legan hátt.“

Hann segir að hluti af á­hættu­matinu sé að bera kennsl á þá sem geti stafað af hætta og svo að bjóða þeim úr­ræði sem geti að­stoðað þá við að hætta að beita of­beldi eða koma í veg fyrir að þeir beiti því.

Vinnu­stofan sem fór fram í síðustu viku var eins konar prufa á því sem er búið að þróa síðasta árið og næsta skref er að koma á­hættu­matinu í notkun og svo eftir ein­hvern tíma verður metið hvort það þurfi að að­laga það frekar ís­lenskum að­stæðum.

„Það var gott að sjá að lög­reglan hér leggur á­herslu á öryggi al­mennra borgara, en ekki bara hand­töku­tíðni. Það er erfitt fyrir lög­regluna að breyta hugsunar­hætti sínum, en ég yrði á­nægður ef enginn yrði hand­tekinn og glæpa­­tíðnin væri engin. Eða ef það eru færri hand­teknir því það eru fáir að brjóta af sér. Það er gott að verja meiru í for­varnir því þá verður sam­fé­lagið mögu­lega betra og borgararnir á­nægðari.“

Lögreglan forgangsraðar málum í rannsókn en einnig gerendum í úrræði með áhættumatinu.
Fréttablaðið/Valli

Skoða hvort gerendur geti mögulega brotið aftur af sér

„Þetta er ákveðin breyting á fókus hjá okkur að því leytinu til að við erum að skoða forvarnir, og að sinna afbrotavarnahlutverki okkar, en ekki eingöngu rannsókn þessara brota,“ segir Ólafur Örn Bragason, forstöðumaður mennta- og starfsþróunarseturs ríkislögreglustjóra.

Hann segir að núna, með áhættumatinu, séu ekki aðeins metin forgangsröðun rannsóknar heldur líka hvort að lögreglan hafi áhyggjur af því að viðkomandi brjóti af sér aftur eða að hann haldi áfram að brjóta af sér, án þess þó að taka afstöðu til sakleysis eða sektar.

Hann segir að þetta hjálpi einnig við rannsókn lögreglunnar.

„Þetta getur veitt rannsóknarlögreglumönnum innsýn í það hvernig sakborningur og brotaþoli komust í samband, hvernig dýnamíkin var og hvaða aðferðum var beitt við að til dæmis normalísera kynferðislegt ofbeldi,“ segir Ólafur og að það hjálpi rannsóknarlögreglumönnum betur við að skilja eðli kynferðisbrota.

Athugasemdir