Landsréttur staðfesti í nóvember dóm yfir Elínborgu Hörpu Önundardóttur vegna brota háns á lögreglu- og hegningarlögum. Atvikin áttu sér stað á mótmælum. Lögmaður háns segir dóminn og aðgerðir lögreglu til þess gerðar að fæla fólk frá mótmælum. Þau stefna á Mannréttindadómstól Evrópu fáist ekki önnur úrlausn í Hæstarétti.

„Ég bjóst ekki við neinu af dómstólum, út frá minni reynslu og því sem ég hef séð annars staðar,“ segir Elí, um niðurstöðu Landsréttar í máli háns fyrir um mánuði síðan.

Þar var staðfestur dómur héraðsdóms um tveggja mánaða skilorðsbundinn dóm Elí fyrir að hafa sparkað í lögreglumann og fyrir að hafa brotið í þrígang gegn 19. grein lögreglulaga með því að óhlýðnast fyrirmælum lögreglunnar á mótmælum sem haldin voru við Alþingi og í inngangi dómsmálaráðuneytisins vegna fyrirhugaðrar brottvísunar hælisleitenda. Það þriðja var þó ekki á mótmælum heldur var háni gefið að sök að hafa óhlýðnast fyrirmælum lögreglu í Austurstræti þar sem hán aðstoðaði mann vegna veikinda hans.

„Við höfum verið að sjá ákveðið þema þar sem dómstólar virðast frekar standa með ríkisvaldinu en einstaklingum. Þannig var ég ekki endilega hissa á þessari niðurstöðu en ég var þó hissa að dómur héraðsdóms hafi verið staðfestur að fullnustu og ekki gerðar neinar athugasemdir. Ég hélt að sumu yrði hliðrað til og ég myndi þannig fá refsingu, en á sama tíma myndi dómstóllinn sýna að hann væri alveg til í mótmæli, en kannski ekki of mikið af þeim,“ segir Elí, sem telur að í dómi Landsréttar hafi þröskuldurinn verið settur mjög neðarlega þegar kemur að mótmælum og hvað megi gera á þeim.

Meint spark

Í dómi Landsréttar segir að þrátt fyrir að Elí hafi sparkað í lögreglumanninn þegar lögregla dró hán af pappaspjöldum á mótmælum á Austurvelli, þá sé ekki á neinn hátt hægt að réttlæta þá háttsemi að sparka í lögreglumann.

„Meinta sparkið sést ekki á neinum myndböndum, lögreglumaðurinn fékk ekkert áverkavottorð og man ekki hvorn fótinn ég á að hafa sparkað í. Öll vitni, fyrir utan umræddan lögreglumann og einn annan lögreglumann, sögðust ekki hafa séð neitt spark,“ segir Elí.

„Við ákvörðun refsingar vegna brotanna í dómsmálaráðuneytinu og fyrir framan Alþingi, yrði á hinn bóginn að líta til þess að fyrir E vakti að standa vörð um réttindi hælisleitenda og það gerði hún með því að nýta á friðsaman hátt stjórnarskrárvarinn rétt sinn til mótmæla, þó að í þessum tilvikum hefði hún gengið lengra en heimilt var,“ segir í niðurstöðu dómsins, en auk þess að fá tveggja mánaða dóm þá þarf Elí að greiða allan málskostnað sem nemur um þremur milljónum króna.

Myndin er tekin í dómsmálaráðuneytinu þegar mótmæli fóru fram. Elí var handtekið á sömu mótmælum.
Fréttablaðið/Stefán

Jón Þór Ólason er lögmaður Elí og gagnrýnir að í dómi fari ekki endilega saman hljóð og mynd.

„Þeir fjalla um að mótmæli séu vernduð, bæði í stjórnarskrá og mannréttindasáttmála, sem er hárrétt því meginreglan er auðvitað sú að svona ákvæði eru ekki sett til verndar stjórnvöldum, heldur til verndar borgurum. Ármann Snævarr sagði einu sinni að dómstólar yrðu að vera á varðbergi því þeir væru brjóstvörn borgaranna gegn ofurþunga ríkisvaldsins og þetta mál virðist hreint og beint staðfesta það að þegar kemur að mótmælum og réttinum þar um, þá oft þarf að sækja réttlætið til Strassborgar. Sem er afar sorglegt,“ segir Jón Þór og á þá við Mannréttindadómstól Evrópu sem staðsettur er þar.

Hæstiréttur eftir

Mál Elí er þó ekki enn alveg komið á þann stað, því það á eftir að sækja um áfrýjunarleyfi til Hæstaréttar og ef það fæst þá yrði málið einnig tekið fyrir þar. Eftir það myndi það svo fara til Strassborgar.

„Þarna er verið að reyna á ákvæði sem skipta miklu máli og eru fordæmisgefandi, sem er mikilvægt að fá úrlausn Hæstaréttar um. Ef þessari niðurstöðu verður ekki breytt þar, þá er þessi leið til Strassborgar,“ segir Jón Þór, en færi það þangað myndi það bætast við þrjú mál sem þegar hafa verið móttekin af dómstólnum og snúa öll að sömu mótmælum.

„Dómstóllinn hefur óskað eftir greinargerð frá íslenska ríkinu, sem þýðir að það mun koma dómur um það frá Strassborg.“

Hefur það áhrif á mál Elí?

„Auðvitað ætti þetta að tala saman, en við erum ekki að sjá það hér. En ef það kemur áfellisdómur frá Strassborg þá þarf að skoða það vel hvar við stöndum sem samfélag. Meginreglan er auðvitað sú að menn eiga að hlýða fyrirmælum lögreglu, en fyrirmæli lögreglu á mótmælum verða að fara í sérstakt mat,“ segir Jón Þór og að Landsréttur viðurkenni það, en að þegar komi að því að beita þessu mati þá virðist eitthvað annað vera uppi á teningnum.

Eigi að túlka ákvæðið þröngt

Jón Þór hefur um árabil kennt refsirétt og segist trúa á lögin, en telur að þau hafi ekki verið túlkuð með réttum hætti í þessum dómi. Það eigi að túlka ákvæði lögreglulaganna þröngt því ákvæðið er til þess fallið að takmarka þann rétt sem varinn er í stjórnarskránni, það er rétturinn til tjáningar og rétturinn til mótmæla.

Fréttablaðið/Valli

„Það kom fram sem dæmi í máli eins lögreglumannsins sem bar vitni, að áður en lögreglan kom í dómsmálaráðuneytið vegna mótmælanna, hafði verið búið að ákveða að fara í handtökur því þetta ástand var orðið „hvimleitt“,“ segir Jón Þór og að þetta atriði sé algert lykilatriði í máli Elí.

„Lögreglan fer á vettvang í því skyni að handtaka fólk því þetta sé orðið hvimleitt. Þessi niðurstaða er með öllu óskiljanleg því þetta er þá orðið klassískt dæmi um það sem er kallað kælingaráhrif, sem er eitthvað sem MDE hefur margoft varað við og vísað til í dómum.“

Friðsæl mótmæli

Jón Þór segir í raun það sama gilda um mótmælin á Alþingi því á báðum stöðum hafi verið um að ræða friðsæl mótmæli sem beindust að stefnu stjórnvalda.

„Elínborg var þarna virkur þátttakandi í stjórnmálalegri umræðu um atriði sem snúa að og varða allt samfélagið. Mannréttindadómstóllinn hefur kveðið á um, í slíkum málum, að það verði að sýna fram á ríka nauðsyn og veita mótmælendum sérstakt svigrúm.“

Hann segir málið afar slæmt og með dómi hafi í raun verið staðfestar geðþóttaákvarðanir lögreglu, sem geti haft þær afleiðingar að hægt verði að koma í veg fyrir öll mótmæli.

Haldið þið að við sjáum þessi kælingaráhrif núna?

„Það voru ekki fleiri mótmæli eftir að fólk var handtekið í dómsmálaráðuneytinu. Þannig að við sáum það bara strax daginn eftir. Og eins með Alþingi. Það voru engin mótmæli daginn eftir. Þeir vita alveg hvað þeir eru að gera. Þeir nenntu ekki að standa í þessu, þó svo að þetta sé þeirra hlutverk. Þetta voru friðsamleg mótmæli og hvaða nauðsyn var þarna til þessara viðbragða? MDE hefur bent á að það þurfi svigrúm og hvaða svigrúm var gefið þarna? Það er ekki neitt. Þeir komast að því að með því að handtaka nokkra og helst þann sem heyrist mest í, koma þeir í veg fyrir frekari mótmæli.“

Lögreglan fer á vettvang í því skyni að handtaka fólk því þetta sé orðið hvimleitt. Þessi niðurstaða er með öllu óskiljanleg

„Ég var líka með þeim eldri sem voru að taka þátt, þótt ég hafi aðeins verið um 26 ára, en það voru mörg yngri og svo mikið af flóttafólki að taka þátt. Mörg voru kannski að taka þátt í sínum fyrstu mótmælum og þetta var viðhorfið sem mætti þeim. Fyrir þau var þetta sjokkerandi,“ segir Elí, en eftir mótmælin á Austurvelli beitti lögreglan piparúða í fyrsta sinn frá hruni.

Elí segir að til að setja mál sitt í samhengi þá hafi viku áður en dómur er kveðinn upp í Landsrétti farið fram fjöldabrottvísun í leiguflugi til Grikklands og telur það að einhverju leyti táknrænt.

„Það er kannski táknrænt og heppilegt að dómurinn hafi verið kveðinn upp á þessum tíma því það er aftur hægt að tengja þetta við það sem málið snýst í grunninn um og það er meðferð íslenskra stjórnvalda á fólki á flótta. 2019 vorum við að mótmæla með því og biðja um aukin réttindi fyrir þau og meðal krafna þeirra var að brottvísunum yrði hætt til Grikklands. Það er gott að sjá þetta í þessu samhengi. Tilgangurinn með þessum handtökum og ákærum er að draga úr okkur kraft. Úr baráttunni sem þetta snýst um. Krafturinn fer í að eiga við dómskerfið,“ segir Elí.

Fólk kannski hugsar sig tvisvar um áður en það fer að mótmæla núna?

„Það virðast vera skilaboðin sem á að senda já,“ segir Elí.

Helga Baldvins Bjargardóttir lögmaður rekur mál þriggja sem voru handtekin í dómsmálaráðuneytinu eins og Elí.
Mynd/Kristinn Ingvarsson/HÍ

Með þrjú mál til meðferðar í Mannréttindadómstóli Evrópu

Alls voru fimm handtekin á vettvangi og höfðað mál gegn þeim hverju fyrir sig. Héraðsdómur sakfelldi alla þrjá skjólstæðinga Helgu fyrir brot á 19. grein lögreglulaga og fengu þau sekt. Mál þeirra allra er nú komið til Mannréttindadómstóls Evrópu en það fékkst ekki leyfi til áfrýjunar málsins til Landsréttar vegna þess hve sektin var lág.

Helga segir að hennar umbjóðendur vilji að það sé staðfest í mannréttindadómstóli að það hafi verið brotið á þeim og þeirra réttindum.

„Stærstum hluta mála er vísað frá Mannréttindadómstólum og það hefur ekki enn verið gert við þessi mál þannig ég geri ráð fyrir því að dómstóllinn taki þetta fyrir og miðað við dómafordæmi er þessi framkvæmda lögreglunnar alveg galin,“ segir Helga og á við það litla svigrúm sem mótmælendur fengu í raun til mótmæla en lögreglan hafði handtekið þau öll áður en klukkan var orðin 16.10 og mótmælin hófust rétt fyrir klukkan 16. „Þetta er enginn réttur til að mótmæla og það er ekkert svigrúm þarna. Það má ekki nota 19. grein lögreglulaga til að handtaka mótmælendur. Það má ekki takmarka mótmæli ef það er ekkert ofbeldi, ef það er engin raunveruleg hætta, bara ónæði fyrir starfsfólk. Ég er ekki viss um að dómstóllinn samþykki að þetta uppfylli meðalhóf því það verður að byggja takmörkun á mótmælum á einhverri raunverulegri ógn. Þau fengu ekki einu sinni tíu mínútur til að bregðast við skipun lögreglu,“ segir Helga og að á staðnum hafi verið fleiri lögreglumenn en mótmælendur.

„Þau upplifa að þetta hafi verið gert til að þagga niður í þeim. Þau eru öll viðstödd sama viðburðinn. Í sakamálalögum er heimild til að fresta ákæru ef það er ljóst að það verður miklu meiri tilkostnaður við málið en sektin er,“ segir Helga og að það sé í mjög miklu ósamræmi að ríkið hafi farið í fimm mál vegna þessara handtaka en ekki ákært þau saman því hverju máli fylgi mikil vinna og mikill kostnaður.

„Það hefði sparað gríðarlegan lögmannskostnað ef þau hefðu fengið að verjast saman.“