„Dómstóllinn hefur metið það þannig að þetta mál kynni að hafa slík grundvallaráhrif fyrir vernd mannréttinda í Evrópu að það væri nauðsynlegt að fá dóm efri deildar um það,“ segir Geir Gestsson, lögmaður þeirra Gests Jónssonar og Ragnars H. Hall, sem fengu nýlega tilkynningu um að mál þeirra fengi skoðun af yfirdeild Mannréttindadómstóls Evrópu. Um er að ræða fyrsta íslenska málið sem fer fyrir yfirdeildina.

Í málinu reynir meðal annars á ákvæði sáttmálans um réttláta málsmeðferð. Gestur og Ragnar voru á sínum tíma sakfelldir í héraði og dæmdir til refsingar án þess að njóta neinna þeirra réttinda sem 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, MSE, kveður á um; þar á meðal rétt til fullnægjandi málsvarnar; rétt til að hafa verjanda, rétt til að fá upplýsingar um að þeir séu bornir sökum, rétt til að leiða vitni, o.s.frv. Þeir bera fyrir sig að það brjóti í bága við 6. gr. sáttmálans að málsmeðferð í sakamáli hefjist með sakfellingardómi héraðsdóms. Það sé réttur sérhvers manns að teljast saklaus uns sekt er sönnuð og það samræmist ekki sáttmálanum að menn þurfi í raun að afsanna sekt sína með áfrýjun.

Forsaga málsins er sú að Gestur og Ragnar voru verjendur tveggja sakborninga í Al Thani-málinu. Þeir sögðu sig frá málinu, í mótmælaskyni, þar sem þeir töldu sig ekki fá sanngjarnan tíma til að kynna sér gögn ákæruvaldsins. Þegar dómur var kveðinn upp í máli sakborninganna lagði dómari réttarfarssekt á þá; eina milljón króna á hvorn um sig, án þess að gera þeim viðvart um að til skoðunar væri að sekta þá eða veita þeim nokkurn andmælarétt.

Að sögn Geirs var sektin það há að hún telst refsing í skilningi Mannréttindasáttmálans. Það skipti einnig máli að lagaákvæðið sem heimili sektina kveði ekki á um neitt hámark sektar. Við slíkar aðstæður sé afar brýnt að menn njóti andmælaréttar áður en sekt er lögð á. Sektin hafi verið tífalt hærri en hæsta réttarfarssektin sem lögð hafði verið á fyrir þann tíma, 100.000 krónur.

Geir segir að þar sem sektin teljist refsing í skilningi sáttmálans eigi þeir sem hún leggst á að njóta réttinda sakaðra manna eins og bæði stjórnarskrá og MSE kveða á um, eins og í hverju öðru refsimáli.

„Það getur ekki gengið upp í réttarríki að menn frétti bara af því í pósti að þeir hafi verið sakfelldir í dómsmáli og dæmdir til refsingar,“ segir Geir.

Gestur og Ragnar fengu áfrýjunarleyfi til Hæstaréttar og var málið flutt þar. Hæstiréttur klofnaði í málinu og meirihlutinn staðfesti álagningu sektarinnar, með þeim rökum að það væri nægjanlegt að sakborningar nytu mannréttinda á áfrýjunarstigi. Í dómi Hæstaréttar kom meðal annars fram að sakborningar hefðu rétt til að kalla vitni fyrir dómstólinn, rétt eins og í héraði. Þessu voru Gestur og Ragnar ósammála og vísuðu málinu til MDE, meðal annars á þeim forsendum að það hafði aldrei átt sér stað í íslenskri réttarsögu að aðili sakamáls hefði leitt vitni fyrir Hæstarétt Íslands.

Í forsendum dóms undirdeildar í Strassborg var vísað til dóms Hæstaréttar í málinu og greiningar sem þar kemur fram um íslenskan rétt þess efnis að aðilar í sakamálum hafi heimild til að leiða vitni í Hæstarétti. Undirdeildin vísaði til nálægðarreglunnar og sagði að dómurinn gæti ekki endurskoðað fortakslausar staðhæfingar Hæstaréttar um íslenskan rétt. Með vísan til þess var íslenska ríkið sýknað.

„Þessar staðhæfingar um möguleika sakborninga á vitnaleiðslum fyrir Hæstarétti eru að mínu viti rangar og á því var byggt í beiðni okkar um endurskoðun Efri deildar,“ segir Geir. Þetta hafi verið staðfest í skýrslum sem unnar voru fyrir íslensk stjórnvöld um stofnun millidómstigs. Þar var því lýst að sakborningar ættu engan rétt á því að leiða vitni fyrir Hæstarétt og að réttindin væru „tálsýn“.

„Við byggjum meðal annars á þessum skýrslum enda eru þær í mótsögn við það sem undirréttur MDE byggði niðurstöðu sína á,“ segir Geir.

Hann telur þrjár meginástæður vera fyrir því að málið komst í gegnum nálaraugað og fái meðferð hjá efri deild, fyrst íslenskra mála.

Í fyrsta lagi brjóti það mögulega gegn réttindum sakborninga að þeir njóti einungis mannréttinda á áfrýjunarstigi, en ekki í héraði.

Í öðru lagi, að verulegur vafi sé um að sakborningar hafi notið mannréttinda á áfrýjunarstigi, með tilliti til vitnaleiðslna. Réttindi sakborninga samkvæmt sáttmálanum verði að vera raunhæf og virk, en engin dæmi séu um að sakborningar leiði vitni fyrir Hæstarétt í íslenskri réttarsögu.

Í þriðja lagi samrýmist það ekki reglunni um að menn teljist saklausir uns sekt er sönnuð, að sakamál hefjist með sakfellingardómi. Menn séu þá settir í þá stöðu að þurfa að afsanna málsatvikalýsingu og röksemdafærslu héraðsdóms fyrir sakfellingu. Það séu grundvallarmannréttindi sakborninga að sönnunarbyrðin sé ákæruvaldsins.

Geir segist meta það svo að yfirdeild Mannréttindadómstólsins sjái það fyrir sér að málið kunni að hafa þýðingu fyrir vernd mannréttinda sakborninga víða í Evrópu.

Málið verður munnlega flutt í Strassborg 9. október næstkomandi. Málsaðilar fái hvor um sig hálftíma til að flytja mál sitt og 10 til 15 mínútur í seinni ræðu.


Gildi dóma MDE á Íslandi

Dómar Mannréttindadómstóls Evrópu hafa fengið misjafnar móttökur hjá Hæstarétti gegnum árin. Fyrsta málið sem kom frá Strassborg árið 1989 varð til þess að gera þurfti víðtækar breytingar á fyrirkomulagi ákæruvalds og héraðsdómstóla í landinu. Í kjölfar máls Jóns Kristjánssonar varð nokkur viðsnúningur í viðhorfum Hæstaréttar til alþjóðlegra mannréttindasamninga og fór Hæstiréttur nú að byggja dóma á því meðal annars að íslenska ríkið væri skuldbundið að þjóðarétti til að lúta ákvæðum Mannréttindasáttmála Evrópu, eins og þau hafi verið skýrð af Mannréttindanefnd og Mannréttindadómstól Evrópu.

Nokkur tímamót urðu upp úr aldamótum þegar dómfelldur maður í sakamáli vann mál sitt í Strassborg. Í kjölfar dómsins féllst Hæstiréttur á endurupptökubeiðni hans og var hann að lokum sýknaður.

Í síðustu viku kvað hins vegar við annan tón í Hæstarétti og var nýlegur áfellisdómur MDE ekki talinn fullgild forsenda endurupptöku máls lengur.

Lögmenn segjast hugsi yfir stefnuleysi Hæstaréttar sem verður að teljast óheppilegt á þeim örlagatímum sem nú standa yfir í sambandi Íslands við þennan helsta útvörð mannréttindaverndar í Evrópu.


Nokkrir dómar um brot Íslands gegn einstaka ákvæðum frá 1959 til 2018

Frelsi og mannhelgi

Fjöldi mála: 1

  • Kærandi var ítrekað handtekinn og látin gista fangageymslur vegna drykkjuláta. MDE taldi að brotið hefði verið gegn 5. gr. MSE um frelsi og mannhelgi. Í málinu var tekist á um heimildir lögreglu til að frelsissvipta fólk án dómsúrskurðar. Ríkið hélt því fram að verklagsreglur fyrir lögreglu hefðu verið í gildi en í niðurstöðu MDE kemur fram að þær reglur hefðu hvorki verið auglýstar né birtar opinberlega en heimildir til að skerða frelsi fólks þurfi að vera skýrar og aðgengilegar.

Friðhelgi einkalífs

Fjöldi mála: 1

  • Ísland var talið hafa brotið gegn 8. gr. MSE um friðhelgi einkalífs í máli Egils Einarssonar sem tapaði meiðyrðamáli í Hæstarétti fyrir manni sem viðhafði opinberlega um hann orðin: „Fuck you rapist bastard.“

Félagafrelsi

Fjöldi mála: 2

  • Leigubílstjóri var sviptur starfsleyfinu eftir að hann hætti að greiða félagsgjöld til leigubílstjórafélagsins Frama. Í dóminum segir að skyldubundin aðild leigubílstjóra að félaginu hafi verið ætlað að vernda réttindi annarra bílstjóra. Að mati dómsins er skylduaðildin ekki talin nægilega nauðsynleg til að réttlæta slíka skerðingu félagafrelsisins.

Réttlát málsmeðferð

Fjöldi mála: 5

  • Maður var sýknaður í héraði af alvarlegri líkamsárás í héraði en dóminum snúið við í Hæstarétti sem sakfelldi manninn á grundvelli sönnunargagna og vitna sem þó voru aðeins leidd fyrir héraðsdóm en ekki fyrir Hæstarétt. MDE taldi manninn ekki hafa fengið réttláta málsmeðferð og taldi ríkið hafa brotið 6. gr. samningsins. Mál mannsins var í kjölfarið endurupptekið á Íslandi og maðurinn sýknaður. Auk réttar til að leiða vitni og leggja fram sönnunargögn á áfrýjunarstigi hafa áfellisdómar MDE varðað vanhæfi dómara og skipun dómara. Íslenska ríkið hefur líka verið sýknað í málum um réttláta málsmeðferð, þar á meðal í máli Geirs H. Haarde vegna Landsdóms.

Tjáningarfrelsi

Fjöldi mála: 7

  • Þorgeir Þorgeirson var dæmdur fyrir meiðyrði gegn opinberum starfsmanni vegna tveggja frétta um harðræði lögreglu. Lagt var hart að Þorgeiri að veita upplýsingar um heimildarmann sinn. Niðurstaða MDE var að brotið hefði verið gegn 10. gr. MSE. (1992) Sex aðrir áfellisdómar hafa fallið gegn ríkinu vegna tjáningarfrelsis. Flestir gegn blaðamönnum sem dæmdir hafa verið af íslenskum dómstólum fyrir meiðyrði.

Sakfellt tvisvar fyrir sama brot

Fjöldi mála: 3

  • Þrír áfellisdómar hafa fallið gegn ríkinu á undanförnum misserum vegna sakfellinga manna í skattamálum sem höfðu verið beittir refsiviðurlögum fyrir að standa ekki rétt að framtali til skatts. Ríkisstjórnin hefur skipað starfshóp til að gera tillögur að úrbótum vegna dómanna. Hæstiréttur neitar hins vegar að rétta hlut þeirra með endurupptöku.

Eignaréttur

Fjöldi mála: 1


Tjáningarfrelsið á leið í rétta átt

„Dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu hefur haft mikil áhrif á hérlenda dómaframkvæmd á þeim sviðum þar sem reynir á mörk tjáningarfrelsis og friðhelgi einkalífs,“ segir Eiríkur Jónsson prófessor við Háskóla Íslands. Hann segir íslenska dómstóla hafa leitast við að laga sig að viðmiðum MDE þótt það gangi að nokkru leiti hægt eins og áfellisdómar á síðustu árum beri með sér. Hann bendir á að í þremur af síðustu fjórum dómum þar sem reynt hefur á mat íslenskra dómstóla á mörkum friðhelgis einkalífs og tjáningarfrelsis, hafi niðurstaða dómstólsins verið sú að ekki hafi verið brotið gegn sáttmálanum.

„Við erum því hægfara á leið í rétta átt en ég tel að við gætum flýtt þeirri ferð nokkuð með lagabreytingum, svo sem með samþykkt á því lagafrumvarpi um bætur vegna ærumeiðinga sem dómsmálaráðherra lagði nýverið fram á Alþingi,“ segir Eiríkur. Hann segir frumvarpið hafa það markmið að færa lagaskilyrðin til samræmis við viðmið mannréttindadómstólsins og á þann hátt tryggja mun betur en núgildandi löggjöf að málatilbúnaður aðila og niðurstöður dómstóla taki mið af þeim.