Þegar tré fellur í skógi, en enginn heyrir, kemur samt hljóð?“ er spurt í gamalli ráðgátu. Á tímum samkomu­banna glíma margir listamenn við tilvistarspurningar í anda hennar.

Fyrir utan fjárhagslegt tjón upplifa margir flytjendur ákveðið tengslaleysi við að sjá aðdáendur aldrei bregðast við listinni í raunheimum. En listin finnur sér alltaf leið. Ólafur Arnalds er einn þeirra sem hafa uppskorið ríkulega fyrir starf sitt í þágu listarinnar á erfiðum tímum. Í nóvember voru Loom og Bottom Line, tvö laganna á nýjustu breiðskífu hans Some Kind of Peace, tilnefnd til Grammy-verðlaunanna. Breiðskífan var frumflutt í Aþenu í júlí síðastliðnum á fyrstu tónleikum Ólafs eftir langt hlé.

Fokk!


Á heitu sumarkvöldi, lágt í hlíðum Akrópólis, gengur látlaus ungur maður inn á sviðið í nærri tvö þúsund ára gömlu hringleikahúsi. Hann lítur ráðvilltur í kringum sig, virðir fyrir sér þúsundir andlita, flóðlýst hofin sem gnæfa fyrir ofan leikhúsið og stjörnurnar á næturhimninum. Hann gleymir stund og stað, og þúsundum sem horfa á hann, þar til hann rankar loks við sér og segir stundarhátt: Fokk!

Áhorfendaskarinn brestur í hlátur. Ekkert gat verið jafn óvænt á jafn virðulegum stað og einmitt þetta orð. Ekkert gat heldur verið jafn einlægt.

Odeon, draumur allra grískra listamanna í nærri tvö þúsund ár.

„Þetta er það sem fólk elskar við hann,“ útskýrir sessunautur minn, Vasilis.

„Hann er svo eðlilegur. Hann er ekkert virðulegur, skilurðu, bara svona strákurinn í næsta húsi.“ Síðan horfir hann í kringum sig með stjörnur í augunum. „Þetta er stóri draumurinn minn,“ segir hann, „að fá að spila hérna.“

Vasilis er ekki sá eini. Fyrir neðan hringleikahúsið er löng göngugata full af tónlistarmönnum af öllum toga sem virða fyrir sér flóðlýst leikhúsið á meðan þeir spila fyrir vegfarendur. Ég hef oft tekið þá tali og allir sögðu þeir að æðsti draumur þeirra væri að spila á sviðinu í Odeon. Frá göngugötunni að sviðinu í hringleikhúsinu er örstutt leið sem þó er óralöng og fáum fær.

Ætli sviðið í Odeon hafi ekki einnig verið helsti draumur allra listamanna Aþenuborgar fyrir nærri tvö þúsund árum?

Nú stendur Íslendingurinn á þessu langþráða sviði á fyrstu tónleikum sínum síðan Covid hófst. Að vísu kom síðasta breiðskífan hans út einhverjum mánuðum fyrr, en hafði þó ekki verið spiluð á sviði.

Áður en hann hefur flutninginn trúir hann áhorfendum fyrir því að þangað til þetta kvöld hafi honum liðið eins og breiðskífan væri aðeins blekking, nánast eins og hann hefði bara dreymt hana. Því aðeins áhorfendur af holdi og blóði geti gert hugarfóstur hans áþreifanlegt. Nú getur hann loksins meðtekið að það sé raunverulega komið í heiminn.

Ólafur Arnalds segir verðlaun listsköpunar sinnar vera að fá að ferðast víðs vegar um heiminn og sjá andlit fólks á meðan það hlustar á tónlist hans. mynd/anna maggý

Þakkaði ömmu sinni


Ólafur setur tóninn með því að gefa áhorfendum hann. Hann spilar tón, biður áhorfendur að taka undir, og á meðan þeir syngja tekur hann raddir þeirra upp. Síðan blandar hann upptökunni inn í tónlistina það sem eftir er. Allt í einu er eins og áhorfendur eigi hlutdeild í tónleikunum, séu eitthvað meira en vitni að þessu undri.

Rödd hvers einasta mannsbarns í salnum berst frá fornfræga sviðinu og við upplifum að einhvern veginn séum við öll orðin hluti af þessu listaverki. Það er fallegt og stjörnubjart kvöld og einhvern veginn er eins og við séum öll líka orðin stjörnur.

Það verður ljóst þegar líður á kvöldið að óformleg og einlæg framkoma listamannsins heillar aðdáendur hans ekki síður en tónlistin. Fyrir vikið hverfur fjarlægðin sem er venjulega milli tónlistarmanna og áhorfenda. Það er eins og þarna sé strákurinn í næsta húsi kominn til að spila tónlistina sína.

Og þegar Ólafur fer að tala um ömmu sína, Ásdísi Andrésdóttur Arnalds frá Neðra-Hálsi í Kjós, sem lét hann alltaf hlusta á klassíska tónlist þegar hann kom í heimsókn og hann þakkar fyrir að hafa gert sig að tónlistarmanni, líður okkur eins og við höfum óvænt lent á trúnó við listamanninn. Ólafur leikur svo fyrir okkur lag sem hann samdi til minningar um ömmu sína.

Hann er einn á sviðinu að spila, án hljómsveitar, en á ákveðnum tímapunkti heyrum við hljóðfæri, sem ekki sjást á sviðinu, svara laglínunni, rétt eins og þarna sé amman að svara honum úr handanheimum. Sjaldan hefur maður séð fleiri tár falla á tónleikum en á þessu magnaða augnabliki.

Gleðin er þó nær en sorgin í Odeon þetta kvöld og hlátrasköllin ekki færri en á vel heppnuðu uppistandskvöldi. Þetta má ekki síst þakka því hvernig Ólafur höndlar óvæntar aðstæður, eins og þegar hávær skordýr taka undir tónlistina af miklum móð, og hann horfir gremjulega upp í loftið, kvartar yfir „samkeppninni“ og áhorfendaskarinn brestur í hlátur.

Nándin mikilvæg


Eftir tónleikana leikur mér forvitni á að vita hvort óvenju frjálsleg sviðsframkoma listamannsins sé í raun meðvituð. Það reynist rétt. „Ég ólst upp í pönkinu,“ segir Ólafur, „þar sem það þótti ekkert spennandi að tónlistarfólkið væri á einhverjum öðrum stalli en áhorfendurnir. Menn voru rosa mikið að stunda það að spila bara á gólfinu til dæmis, fyrir framan sviðið, til að vera á jafningjagrundvelli.“

Þegar Ólafur varð frægur og fór að spila í stærri höllum fannst honum eins og þessu nána sambandi áhorfenda og tónlistarmanns sem hann upplifði í minni sölum pönksins væri ógnað af virðuleika og stærð nýrra salarkynna.

„Það erfiðasta við að vera allt í einu að spila í þessum fínu tónleikahöllum er að ég er allt í einu kominn á svo háan stall,“ segir hann.

„Þetta byrjaði að vera einhvern veginn partur af þessu hjá mér, að það fyrsta sem ég þyrfti að gera væri að brjóta niður þessa spennu, þessa ímynd um að fólk sé að gera eitthvað „merkilegt“, og bara koma öllum meira niður á jafningjagrundvöll og þá náum við miklu meiri nánd, á milli mín og fólksins. Þá náum við einhverjum tengslum sem manneskjur, sem fyrir mér er miklu meira virði heldur en einhvers konar upphafning tónlistarmannsins.“

„Það erfiðasta við að vera allt í einu að spila í þessum fínu tónleikahöllum er að ég er allt í einu kominn á svo háan stall.“

Áhorfendur þátttakendur

Skyldi þetta einnig vera ástæða þess að hann tekur upp raddir áhorfenda?

Ólafur játar því. „Ég man nú ekki alveg hvernig þetta byrjaði,“ segir hann, „en þetta hefur alltaf verið leið til að brjóta ísinn. Ef andrúmsloftið er eitthvað stíft þá virkar þetta rosalega vel til að brjóta það upp og fá alla til þess að slaka aðeins á og taka þessu ekki of alvarlega. Fá fólk til að taka þátt í músíkinni sem það er að hlusta á. Þá eru þau orðnir þátttakendur en ekki bara áhorfendur. Þá er þetta orðið tveggja manna samtal.“

En hvaða ráð myndi Ólafur gefa þessum ótal sálum sem dreymir um að fá að koma fram á Odeon, stærsta draumi allra grískra tónlistarmanna? Hvernig ná menn svona langt?

„Ég trúi alltaf svolítið á að þetta sé níutíu prósent heppni,“ segir Ólafur hógvær.

„Réttur maður, á réttum tíma, með réttu tónlistina, er bara heppni. Ég er með þessa tónlist á tímum þar sem fólk vill heyra þessa tónlist. Það er bara einhvers konar tilviljun að mörgu leyti.

En á sama tíma er auðvitað mikil vinna og mikill dugnaður, held ég, þarna á bak við. Það gerðist ekkert á einni nóttu. Ég er búinn að spila kannski hátt í þúsund tónleika úti um allan heim síðustu tíu árin. Það er helmingurinn af lífi manns, þannig að það er líka kannski bara það, að spila út um allt og halda ótrauður áfram í gegnum þetta allt sem kemur manni á stað.“

„Ég trúi alltaf svolítið á að þetta sé níutíu prósent heppni.“

Ekkert nema tölur á blaði


Hvaða áhrif skyldi Covid hafa haft á Ólaf sem listamann?

„Ég myndi segja að ég hafi verið ágætlega heppinn að því leyti að ég var að gera plötu á þessum tíma,“ segir Ólafur.

„Ég átti ekki að vera á tónleikaferðalagi. Það var ekki eins og lífi mínu hefði allt í einu verið snúið á hvolf. Ég átti hvort sem er bara að læsa mig inni í stúdíói, alla vega fyrsta árið. En núna á þessu ári átti auðvitað að vera fullt af tónleikum sem er búið að hætta við og fresta til næsta árs, sem verður svo kannski aftur frestað, maður veit aldrei.

Ég myndi segja að þetta hafi svolítil áhrif upp á það að gera að núna þegar platan er tilbúin og komin út þá vill maður bara fara og spila hana á tónleikum. Það er kannski okkar helsta lifibrauð núna.“

Ólafur tekur upp raddir áhorfenda til að brjóta ísinn. mynd/anna maggý

Þó svo að tugir milljóna hafi hlustað á nýju breiðskífuna á netinu finnst Ólafi það ekki jafnast á við að fá loksins að spila fyrir áhorfendur aftur.

„Það er svolítið þannig,“ segir hann, „sérstaklega í dag, þá er hlustun náttúrlega mest á Spotify og netinu og þetta er ekkert fyrir mér nema tölur á blaði, maður sér að það hafa fjörutíu milljón manns hlustað á plötuna mína, en það er bara einhver tala á skjánum. Hún þýðir ekki neitt í rauninni.

„Sérstaklega í dag, þá er hlustun náttúrlega mest á Spotify og netinu og þetta er ekkert fyrir mér nema tölur á blaði, maður sér að það hafa fjörutíu milljón manns hlustað á plötuna mína, en það er bara einhver tala á skjánum. Hún þýðir ekki neitt í rauninni."

Og maður er vanur því að gefa út plötu og fara svo og spila hana fyrir fólk, og ef það vantar, þá vantar eitthvað stórt í ferlið. Það er mest gefandi hlutinn af ferlinu, það eru verðlaunin okkar, eftir að hafa unnið að plötu í ár, læst sig inni í dimmu stúdíói og ekki hitt vini sína og öll þessi vinna sem fer í að gera plötuna. Verðlaunin eru svo að fá að fara um heiminn og sjá andlit á fólki á meðan það heyrir músíkina.“

Sköpunargáfan finnur sér þó alltaf leiðir, hvað sem líður samkomutakmörkunum. Segja má að ástandið í heiminum hafi opnað Ólafi nýjar dyr í listsköpun sinni og orðið kveikjan að stuttmyndinni When We Are Born.

Í myndinni er glímt við spurninguna hvernig við getum fundið leiðina fram á við út úr þeirri einangrun og tengslaleysi sem heimsbyggðin hefur dvalið í undanfarin misseri. Um leið segir hún mun persónulegri sögu, byggða á lífi tónskáldsins, og skoðar siði, sambönd og innra landslag. Að sögn listamannsins var myndin tilraun til að skapa þetta sérstaka samband listamanns og áhorfenda sem getur venjulega aðeins myndast á tónleikum, á tímum þar sem það var utan seilingar.

Hugmyndir gerjast í hópi


Orð Ólafs leiða hugann að því hvernig ófáir áhorfendur brustu í grát þegar hann flutti „Lag fyrir ömmu“ einn á sviðinu, og falin hljóðfæri byrjuðu skyndilega að svara laglínunni. Eftir tónleikana varð mér ljóst af samræðum við áhorfendur að þeir virtust hafa túlkað þetta augnablik þannig að hljómsveitin væri amman að svara honum úr handanheimum.

Var þessi skilningur í samræmi við ætlun listamannsins?

„Já, það er það algjörlega,“ segir Ólafur. „Það er alveg rétt. Ég man svo sem ekki hvernig þetta byrjaði. Þetta er einn af þessum hlutum sem byrja að gerjast með tímanum á tónleikaferðalögunum. Fyrstu skiptin sem ég spilaði þetta lag þá kláraði ég það alltaf bara einn, það voru engir strengir að spila baksviðs. Svo einhvern veginn gerjaðist hugmyndin í hópi, einhverjir í hljómsveitinni fóru að leika sér að spila eitthvað en enginn heyrði í þeim á sviðinu, og einhver annar heyrði hljóðfæraleikinn og hugsaði:

„Þetta er svona eins og amman sé að svara þér.“

Og þannig byggist þetta upp og þetta verður loks algjörlega fullkomið, en það er ekki þannig að hugmyndin hafi beint komið upp á einhverjum ákveðnum tímapunkti. Fallegt hvernig hugmyndir gerjast stundum í hópi.“

Líklega er það hvernig hópur flytjenda getur dýpkað og stækkað upprunalegt ætlunarverk tónskáldsins, eins og í Lag fyrir ömmu, náskylt því hvernig áhorfendur á tónleikum gera breiðskífur loksins „raunverulegar“ eins og Ólafur lýsir því. Þannig eru öll bestu listaverkin samlistaverk í einhverjum skilningi.

Það á svo sannarlega við um When We Are Born þar sem hljóðfæraleikarar, dansarar og kvikmyndalistarmenn tvinna saman krafta sína á einstakan hátt en myndina má nálgast á Amazon Prime.

Myndin er hugsuð sem hluti af breiðskífunni Some Kind of Peace sem finna má á vefslóðinni somekindofpeace.com og enginn ætti að láta fram hjá sér fara.

En hvernig er það annars, þegar tré fellur í skógi og enginn heyrir, kemur samt hljóð?