Undan­farin þrjú ár hefur verið unnið að tals­verðum um­bótum í kyn­ferðis­brota­deild lög­reglunnar á höfuð­borgar­svæðinu í þágu þol­enda. Frá því í janúar á þessu ári hefur verið fram­kvæmd þjónustu­könnun meðal þol­enda sem leita til lög­reglunnar og þótt svo að lang­flestir séu á­nægðir með við­mót, að­búnað og fram­komu rann­sak­enda þá kemur það skýrt fram í niður­stöðum að þol­endur vilja betri og meiri upp­lýsingar um stöðu mála þeirra.

Ævar Pálmi Pálmason, yfir­maður kyn­ferðis­brota­deildarinnar, segir að könnunin hafi verið sent út mánaðar­lega frá því í janúar til allra sem koma til þeirra sem eru yfir 18 ára aldri og að niður­stöðurnar séu mikil­vægt tól fyrir deildina til að bæta vinnu sína.

Þol­endum er boðið að taka þjónustu­könnun til að segja frá sinni upp­lifun, annars vegar eftir skýrslu­töku og svo eftir að þau kærðu eða málið var tekið á­fram.

„Þetta er fyrst og fremst fyrir okkur til að sjá hvar við getum gert betur og hvað við erum að gera vel. Þetta snýr að því að bæta upp­lifun þeirra sem þurfa að koma hingað og segja sína sögu,“ segir Ævar Pálmi.

„Niður­stöðurnar sýna að þrátt fyrir að fólk sé að koma til að segja frá ömur­legum at­burðum þá er það sátt við mót­tökurnar sem það fær hér og við­mót þeirra sem eru að rann­saka málið, auk að­búnað og að­stöðuna sem er í boði hérna,“ segir Ævar.

Ævar Pálmi Pálmason er yfirmaður kynferðisbrotadeildar lögreglunnar.
Fréttablaðið/Sigtryggur Ari

Tveir lýsa ekki sama brotinu eins

Yfir­heyrslu­her­bergið sem notað er fyrir þol­endur kyn­ferðis­brota er öðru­vísi en önnur her­bergi. Það hefur nýverið tekið í gegn að sögn Ævars Pálma.

Spurt er um ýmislegt í þjónustukönnuninni og nefnir Ævar Pálmi sem dæmi að fólk sé spurt að því hvort það hafi vitað af hverju það væri að koma, hvort að rann­sóknar­lög­reglu­maðurinn hafi út­skýrt að hann myndi erfiðra spurninga og hvernig yfir­heyrslan færi fram. Hve­nær fólk mætti í skýrslu­töku og hversu langt sé síðan.

„Það eru lang­flestir á­nægðir með allt þetta en það sem fólk nefnir er að það skorti upp­lýsingar og það horfir líka á réttar­gæslu­mann. Þegar það er búið að kæra þá fer rann­sóknin af stað og er í gangi. Þó það sé hringt í hverri viku er kannski ekki mikið að frétta á milli vikna en þjónustu­gáttin mun leysa þetta,“ segir Ævar Pálmi sem fer svo yfir niður­stöðurnar.

Spurð um hvort þeim hafi verið boðin þjónusta réttar­gæslu­manns svara flestir að þeim hafi verið boðið það fyrir fyrstu skýrslu­töku og flest séu komin með réttar­gæslu­mann áður en hún hófst.

„Það eru ör­fáir sem fengu réttar­gæslu­mann á meðan henni stóð,“ segir Ævar Pálmi.

Spurð um sam­ráð varðandi tíma­setningu skýrslu­tökunnar sögðu flestir að það væri mikið sam­ráð. Spurð um upp­lýsingagjöf um hvernig skýrslutakan færi fram sögðu 90 prósent að það væri skýrt hvernig hún færi fram og spurð hversu vel þeim fannst þau undir­búin fyrir skýrslu­tökuna að henni lokinni sögðu 68 prósent að þeim hafi fundist þau koma vel undir­búin.

„En það komu á­bendingar um að fá betri leið­beiningar frá réttar­gæslu­manni og ein­hverjir sögðu að þau hefðu viljað vita hversu langan tíma skýrslutakan myndi taka,“ segir Ævar Pálmi en bendir á að það sé erfitt að svara þeirri spurningu því hvert mál er ein­stakt og fólk mis­jafnt.

„Ef tvær mann­eskjur eiga að lýsa ná­kvæm­lega sama brotinu þá geturðu verið með hálf­tíma skýrslu­töku og þriggja tíma skýrslu­töku,“ segir Ævar Pálmi.

Yfirheyrsluherbergið eftir yfirhalninguna.
Mynd/Lögreglan á höfuðborgarsvæðinu

Breyttu yfirheyrsluherberginu

Ævar Pálmi segir að árið 2020 hafi verið flókið fyrir deildina, þau hafi verið í hólfa­skiptingu. Vana­lega hafi þau verið með sér­stakt her­bergi fyrir skýrslu­tökur af þol­endum kyn­ferðis­brota en að það hafi ekki verið hægt að nota það alltaf í fyrra vegna hólfa­skiptingarinnar.

Þannig séu niður­stöðurnar kannski ögn skakkar en sam­kvæmt þeim sögðu 70 prósent að um­hverfið hafi verið hlý­legt og 50 prósent segja að það hafi verið róandi.

Þá segja 70 prósent að bið­stofa lög­reglunnar á Hverfis­götu sé ó­að­laðandi.

„Það sem er á­huga­vert við þetta er að við bjuggum til nýtt her­bergi því hitt var orðið lúið og hús­gögnin þreytt. Þannig það væri gaman að sjá frá haustinu í fyrra, eftir að við tókum her­bergið í gegn, hverjar niður­stöðurnar eru saman­borið við áður,“ segir Ævar Pálmi sem segir að margir hafi haft orð á því að það hafi verið gott að vera í her­berginu. Það hafi sem dæmi verið mikið hugsað út í hljóð­vist og hús­gögnin.

Ef tvær mann­eskjur eiga að lýsa ná­kvæm­lega sama brotinu þá geturðu verið með hálf­tíma skýrslu­töku og þriggja tíma skýrslu­töku.

74 prósent vilja að kona framkvæmi yfirheyrslu

Ævar Pálmi segir að í undan­tekningar­til­fellum sé hægt að fram­kvæma skýrslu­tökur heima hjá fólki en í lögum um með­ferð saka­mála sé það þó skýrt tekið fram að hún skuli fara fram fyrir luktum dyrum sé þess kostur en á lög­reglu­stöð eða í sér­út­búnu rými. Hann segir að á lög­reglu­stöðinni sé her­bergið sér­út­búið með mynda­vélum svo hægt sé að taka upp fyrir rann­sóknina þannig gæðin séu upp á tíu.

„En í á­kveðnum til­vikum förum við annað, ef til dæmis er um að ræða fatlaðan ein­stak­linga eða aldraðan sem á erfitt með að koma, eða ef maður veit að um­hverfið muni raska ró við­komandi mikið að taka hann úr sínu um­hverfi.

Hann segir að samkvæmt könnuninni geri flestir sér þó engar væntingar um um­hverfið og að það hafi ekki endi­lega komið þeim á ó­vart.

Ævar Pálmi segir að það hafi alveg komið skýrt fram í niður­stöðunum að það hins vegar skipti máli hver fram­kvæmir skýrslu­tökuna og hvers kyns sú manneskja er.

Í 73 prósent til­vika framkvæmdi kona skýrslutöku. Af þeim sem svörðu könnuninni fannst 38 prósentum kyn þess sem fram­kvæmir skýrslu­töku skipta máli og 74 prósent vildu frekar konu, ef þau hefðu mátt velja.

Er þetta í sam­ræmi við hlut­fall brota­þola?

„Já, ég myndi halda það,“ segir Ævar Pálmi sem segir að hjá deildinni í dag starfi tals­vert fleiri konur en karl­menn.

Hvað varðar framkomu rannsakenda segir Ævar Pálmi að al­mennt hafi niður­stöður verið já­kvæðar en 75 prósent voru frekar eða mjög sam­mála um að rann­sakandi hafi sýnt fag­leg vinnu­brögð og hlustað af at­hygli. Flestir eða 70 prósent voru ó­sam­mála full­yrðingum um að rann­sak­endur hefðu verið með for­dóma gagnvart brota­þolum eða verið hroka­full.

„Heilt á litið virðist fólk telja þjónustuna sem við bjóðum upp á góða og á­sættan­lega. Þetta er það verk­færi sem við höfum til að meta þjónustuna og þróa hana í sam­ræmi við niður­stöðurnar,“ segir Ævar Pálmi.

Hann segir að þegar þjónustu­gáttin opni horfi þau til þess að það komi betur út í þjónustu­könnun hvernig fólk fær upp­lýsingar um stöðu síns máls og hvar það er statt.

Ekki er enn komin form­leg dag­setning á hve­nær gáttin verður opnuð en Ævar Pálmi segir að hún sé komin langt í prófunum.

Aukinn upplýsingaréttur til umræðu á Alþingi

Á Alþingi er nú til meðferðar frumarp dómsmálaráðherra sem ætlað að bæta réttarstöðu brotaþola annars vegar á meðan á rannsókn lögreglu stendur og hins vegar við meðferð máls fyrir dómi.

Í frumvarpinu er lagt til að að brotaþola sem fengið hefur réttargæslumann tilnefndan skuli upplýstur af lögreglu um framvindu rannsóknar máls nema talið verði að það torveldi hana. Þetta er breyting frá gildandi ákvæði sem kveður aðeins á um að lögregla skuli leiðbeina brotaþola um réttindi hans.

Um töluverða breytingu er að ræða þar sem frumkvæðisskylda er lögð á lögregluna til að veita upplýsingar um rannsókn máls. Í athugasemdum með frumvarpinu eru tekin dæmi um upplýsingagjöf til þolenda en hún geti til dæmis falið í sér upplýsingar um hvenær grunaður brotamaður hafi verið boðaður til skýrslutöku.

Þá er einnig í frumarpinu kveðið á um ríkari rétt réttargæslumanns til aðgangs að rannsóknargögnum en kveðið er á um í gildandi rétti. Í stað réttar til gagna sem varða þátt brotaþola er lagt til að veittur verði réttur til aðgangs að gögnum sem varða brotaþola.

Þolendum sem ekki hafa réttargæslumann verði hins vegar veittur réttur til aðgangs að upplýsingum sem nauðsynlegar eru til að þeir geti gætt hagsmuna sinna.

Í báðum tilvikum getur lögregla takmarkað þessi réttindi telji lögregla hættu á að rannsókn málsins torveldist, sé aðgangur að upplýsingum veittur.

Vakin er athygli á því í frumvarpinu að umræddar breytingar taki ekki til allra brotaþola heldur takmarkist þær við þolendur alvarlegustu brota gegn líkama og persónu. Þar sem getið er sérstaklega um rétt þeirra sem fengið hafa réttargæslumann tilnefndan, er vísað til ákvæða sem kveða sérstaklega á um slíka tilnefningu. Það á við um þolendur kynferðisbrota, brotaþola sem eru yngri en átján ára og samkvæmt ósk brotaþola ef rannsókn beinist að brotum þeirra kafla hegningarlaganna sem fjalla um manndráp og líkamsmeiðingar og brot gegn frjálsræði manna.

Þórir Ingvarsson, lögreglufulltrúi, hefur undanfarin án unnið að þróun þjónustugáttarinnar.
Fréttablaðið/Ernir

Þrettán þolendur prófa gáttina

Þjónustu­gáttin hefur verið í þróun síðustu þrjú ár en í henni verða ýmsar upp­lýsingar um mál þolenda úr kerfi lög­reglunnar þeim að­gengi­leg á netinu. Gáttin er núna í prófunarfasa og reiknað er með að það taki um tvo til þrjá mánuði. Vinna við þjónustu­gáttina er unnin í sam­vinnu við Ríkis­lög­reglu­stjóra og dóms­mála­ráð­herra og er mikill metnaður lagður í verk­efnið.

„Þetta er verk­efni sem hófst fyrir þremur árum í tengslum við sér­staka fjár­veitingu dóms­mála­ráðu­neytisins í tengslum við kyn­ferðis­brot,“ segir Þórir Ingvars­son, lög­reglu­full­trúi, í sam­tali við Frétta­blaðið, en hann er einn af þeim sem hefur unnið að þróun gáttarinnar.

Hann segir að verk­efnið sé að mörgu leyti skemmti­legt því fjár­veitingunni til að styrkja starf kyn­ferðis­brota­deildarinnar hafi ekki allri átt að veita í að ráða nýtt starfs­fólk heldur hafi einnig átt að verja henni í að skoða ferla lög­reglunnar og upp­lifun þol­enda hjá lög­reglunni.

„Hug­myndin var sú að nota þetta tæki­færi til að reyna að bæta upp­lýsinga­gjöf og nýta þessi við­kvæmu mál, sem kyn­ferðis­brota­málin eru, að prófa okkur á­fram með það. Og með það að leiðar­ljósi að ef að fólk verður á­nægðara með þjónustu lög­reglunnar þar verði hægt að nýta þessa þekkingu á fleiri stöðum,“ segir Þórir.

Hann segir að strax og fjár­veitingin kom hafi verið byrjað á for­ritun. Vinnan hafi verið flókin því mikil­vægt sé að gæta að per­sónu­upp­lýsingum þol­enda og annarra sem að málunum koma.

„Það þarf að passa hvaða upp­lýsingar eru komnar á ytri vef því þetta er í raun stórt stökk fyrir okkur. Þarna er verið að gefa upp­lýsingar beint úr kerfinu okkar á ytri vef. Þetta kallar á tengingu við okkar kerfi sem er auð­vitað mjög við­kvæmt,“ segir Þórir sem segir að bara í síðasta mánuði hafi þau náð að opna fyrir þrettán þol­endur að skoða sín mál í þjónustu­gáttinni.

„Þau hafa verið í vinnu með okkur að skoða þessi mál og var búið að undir­búa fyrr um ári síðan að þau myndu taka þátt. Það var opnað fyrir þau og þau geta þannig núna skoðað sín mál en það er eitt af skrefunum í þessari vinnu,“ segir Þórir.

Ég held að allar þessar upp­lýsingar séu mikil­vægar fyrir þol­endur.

Þórir segir að það sem þol­endur sjái inn á vefnum sé hver staðan sé á málinu þeirra, hver er réttar­gæslu­maður og hvort þau eigi tíma hjá lög­reglu. Þau sjá einnig hver innan kyn­ferðis­brota­deildar er á­byrgur fyrir málinu þeirra.

„En þau sjá líka töl­fræði um hver meðal­af­greiðslu­tími svipaðra mála er hjá deildinni og pælingin að baki því er á­kveðin væntingar­stjórnun. Að fólk sjái hvað er „eðli­legt“ að það taki langan tíma að af­greiða mál og hvort af­greiðsla þeirra máls sé um­fram það,“ segir Þórir.

„Ég held að allar þessar upp­lýsingar séu mikil­vægar fyrir þol­endur. Þau eru að hringja inn og spyrja hvar málið er statt og það getur verið að ferlarnir séu ekki alveg línu­legir. Mál getur verið í rann­sókn og farið á­kæru­svið en farið svo aftur í rann­sókn. Þannig erum við að reyna að veita þessar upp­lýsingar þannig þær séu skiljan­legar fyrir þol­endur,“ segir Þórir.

Hann segir að þetta sé líka gert svo fólk skilji betur rann­sóknar­ferilinn og hann telji að í mörgum til­vikum sé fólk sáttara við það hvernig rann­sókn gengur ef það skilur betur ferli málanna al­mennt.

Þá nefnir Þórir einnig þjónustukannanirnar og að þótt fólk sé almennt ánægt með þjónstuna, sé það upplýsingagjöfin sem helst halli á.

„Þetta er mikil­vægt verk­efni,“ segir hann að lokum.

Sigríður Björk er ríkislögreglustjóri í dag en var áður lögreglustjóri á höfuðborgarsvæðinu.

Teymisvinna tryggir að margir fylgi málinu alla leið

Í dag eru 13,4 stöðugildi hjá kyn­ferðis­brota­deild lög­reglunnar. Þar af er einn að­stoðar­yfir­lög­reglu­þjónn, þrír lög­reglu­full­trúar, 8,4 rann­sóknar­lög­reglu­menn, en tveir þeirra eru í hluta­starfi, og einn aðal­varð­stjóri. Fjöldi stöðu­gilda hefur verið nærri sá sami síðan árið 2017 þegar þeim var fjölgað úr 9,9 í 12,4.. Síðustu þrjú árin stöðu­gildi rann­sóknar­lög­reglu­manna verið átta til tíu af þréttán stöðugildum deildarinnar.

Í viðtali við Fréttablaðið í október 2019, sagði Sig­ríður Björk Guð­jóns­dóttir, nú­verandi ríkis­lög­reglu­stjóri og fyrr­verandi lög­reglu­stjóri á höfuð­borgar­svæðinu, frá ýmsum um­bætum sem voru inn­leiddar eða í þróun hjá kyn­ferðis­brota­deildinni í kjöl­far gagn­rýni frá þol­endum og að­stand­endum þol­enda sem þangað leituðu eftir að brotið var á þeim.

Meðal þess sem hún nefndi var sál­fræðingur yrði ráðinn til starfa, að þróaður væri sýndar­veru­leika-dóms­salur og að þol­endur ættu að geta flett upp stöðu mála sinna á netinu. Þá nefndi hún einnig að bæta ætti menntun rann­sak­enda.

Í við­talinu greindi Sig­ríður Björk frá því að teymi væru gerð á­byrg fyrir málunum til að tryggja að sami aðili fylgi málinu alla leið. Sam­kvæmt upp­lýsingum frá lög­reglunni er það enn þannig.

„Teymi vinna saman að rann­sóknum kyn­ferðis­brota en það verk­lag hefur gefið góða raun. Teymis­vinna tryggir að fleiri fylgja málinu alla leið og að sam­fella sé við rann­sókn þeirra,“ segir í svari em­bættisins við fyrir­spurn blaðsins.

Spurð um menntun rann­sak­enda segir í svari stofnunarinnar að um helmingur deildarinnar stundi nám við rann­sóknir kyn­ferðis­brota sem er kennt í Mennta- og starfs­þróunar­setri lög­reglunnar auk þess sem ein­hver fjöldi deildarinnar stundi nám á sama stað í við­tals- og yfir­heyrslu­tækni. Sam­kvæmt svarinu hefur starfs­fólk deildarinnar ekki verið sent á sér­stök nám­skeið áður en þau hefja störf í deildinni.

Frétta­blaðið greindi frá því fyrr á þessu ári að staða sál­fræðingsins hefði verið lögð niður því að um tíma­bundið verk­efni hefði verið að ræða. Rúmt ár er síðan staðan var lögð niður.

Ef þú hefur verið beitt/ur eða þekkir til einhvers sem hefur verið beitt/ur ofbeldi er hægt að óska eftir aðstoð með því að hringja í neyðarlínuna 112 eða óska eftir netspjalli á vefsíðu Neyðarlínunnar 112.is. Einnig er hægt að hringja í lögreglu á viðeigandi landsvæði eða senda lögreglu skilaboð á Facebook-síðum lögreglunnar og lögregla hefur samband til baka. Þá er Kvennaatkvarfið með neyðarnúmerið 561-1205 sem er opið allan sólarhringinn. Nánari upplýsingar um aðstoð til þolenda má finna á vef heilsugæslunnar.