Á Íslandi er fjöldi tilkomumikilla dyngja, en það eru aflíðandi keilulaga hraunskildir með gígopi efst. Þessi eldfjöll minna á skjöld á hvolfi og myndast við endurtekin gos þar sem þunnfljótandi hraun renna endurtekið út um hringlaga gíg. Úr lofti minna dyngjur helst á fjöll á tunglinu eða Mars, ekki síst þær á gróðurvana hálendi Íslands. Þekktust þeirra er Skjaldbreiður, en Ok, Kollóttadyngja og Trölladyngja í Ódáðahrauni setja einnig svip á landslagið. Sú síðastnefnda er með stærstu gosdyngjum landsins og nær 1.459 m hæð á auðninni norðan Vatnajökuls, sem víða nær 900 m hæð. Skammt frá Trölladyngju er Askja í Dyngjufjöllum, en þangað komu amerískir Appollo-geimfarar með Neil Armstrong í fararbroddi og æfðu sig fyrir fyrstu tunglgönguna 1969. Fóru æfingarnar m.a. fram í nafnlausu gili í austanverðum Dyngjufjöllum sem fékk nafnið Nautagil og er dregið af enska orðinu astronaut.

Af tindi Trölladyngju er gríðarlegt útsýni, meðal annars til norðanverðs Vatnajökuls og Bárðarbungu en einnig til Kverkfjalla, Dyngjufjalla, Herðubreiðar og Snæfells. Í vesturátt sjást síðan Tungnafellsjökull og Hofsjökull. Þetta er löng og krefjandi ganga sem tekur daginn, en fyrstir til að ganga á fjallið voru Vatnajökulsfarinn William Lord Watts og Þorlákur Jónsson, bóndi í Mývatnssveit, sumarið 1875. Flestir hefja gönguna vestan Trölladyngju af Dyngjufjallaleið (F910) við svokallaða Surtluflæðu, eða að sunnanverðu af Gæsavatnaleið skammt frá Urðarhálsi. Svartur eyðimerkursandurinn er gljúpur og er gengið eftir dældóttum hraunbreiðum þar sem sérlega falleg hraunreipi gleðja augað. Þessi hraun runnu úr Trölladyngju fyrir rúmlega 7.000 árum og eru hluti Ódáðahrauns, stærsta hraunflæmis á Íslandi sem þekur næstum 0,5% landsins. Þarna er lítið um kennileiti og vegurinn sést ekki eftir að komið er inn í hraunið. Því er nauðsynlegt að nota GPS-tæki, jafnvel í góðu veðri. Einnig þarf að huga að drykkjarvökva því þarna eru engir lækir eða uppsprettur, nema snjóskaflar efst. Gangan er 26 km fram og til baka og þar sem hallinn er aðeins nokkrar gráður tekur hún á andlega ekki síður en líkamlega. Efst bíður risastór sporöskjulaga gosgígur sem er 1.200 m á lengd, 500-600 m að breidd og allt að 100 m djúpur. Tilfinningin er mögnuð og hugurinn reikar til amerísku astronautanna sem fyrir hálfri öld stóðu fyrstir manna á tunglinu.

Trölladyngja í fjarska og gígurinn á Urðarhálsi minna á tunglið. Mynd/Björn Rúriksson.
Gígurinn á Trölladyngju er engin smásmíði og magnað útsýni til allra átta. Mynd/TG