„Framundan er afar erfitt tímabil fyrir mannréttindavernd í Evrópu,“ segir Róbert Spanó, nýkjörinn forseti Mannréttindadómstóls Evrópu. Hann telur að farsóttin muni hafa hafa mikil og langvarandi áhrif á líf borgara um alla Evrópu og þar verði mannréttindi þeirra ekki undanskilin.

„Á svona tímum er hætta á að þeir sem fara með opinbert vald gangi of langt, einkum þegar lýðræðislegar undirstöður í samfélaginu eru ekki sterkar fyrir,“ segir Róbert og bendir á að hlutverk sjálfstæðra dómstóla; grunnstofnana réttarríkisins, verði enn mikilvægara við slíkar aðstæður og þær muni þar af leiðandi einnig hafa mikil áhrif á störf og hlutverk MDE þann tíma sem Róbert situr í forsæti réttarins.

Dómstóllinn þurfi að rækja hlutverk sitt af kostgæfni við að tryggja að fylgt verði áfram meginreglum Mannréttindasáttmála Evrópu.

Áhyggjur af þróuninni í Evrópu

Róbert lýsir áhyggjum af þróuninni í Evrópu undanfarin ár. „Almennt verður líka að segja að þróun mannréttinda í Evrópu undanfarin ár hafi verið með þeim hætti, einkum í þeim löndum þar sem lýðræðisleg grunngildi og kröfur réttarríkisins hafa látið undan, að áhrif hefur haft á störf innlendra dómstóla, á sjálfstæði þeirra og störf MDE. Það er einmitt við slíkar aðstæður sem sjálfstæðir dómarar þurfa að standa í lappirnar og halda sínu striki við að dæma í samræmi við lögin eins og þau eru og þá einkum að tryggja mannréttindi þau sem er að finna í stjórnarskrám viðkomandi ríkja og í MSE,“ segir Róbert.

Það eru krefjandi tímar framundan hjá nýjum forseta MDE. Auk augljósra áhyggja af þróun mannréttindaverndar á þessum síðustu og verstu tímum, bíður gríðarlegur málafjöldi frá 47 aðildarríkjum dómstólsins meðferðar. Hlutverk dómsins er að skera úr um hvort aðildarríki hafi brotið gegn ákvæðum mannréttindasáttmálans en lögsaga dómsins tekur til 820 milljóna einstaklinga. „Verkefni dómstólsins er því ærið,“ segir Róbert og lætur þess einnig getið að meðal þeirra 60 þúsund mála sem bíði séu mörg erfið og þýðingarmikil mál.

Sjálfstæðir dómarar þurfa að standa í lappirnar og halda sínu striki

Meðal verkefna forseta er yfirumsjón með dómstólnum í heild en þar starfa tæplega 700 manns. Róbert segir að um helmingur tíma forseta fari í beina stjórnun og stjórnsýslu. Hann skipuleggur og stýrir dómarafundum allra dómaranna 47 og er málsvari dómstólsins gagnvart Evrópuráðinu og aðildarríkjunum. „Mikið er því um ferðalög og fundi, enda forsetinn nokkurs konar sendiherra dómstólsins út á við,“ segir Róbert.

Mun áfram dæma íslensk mál

Meðfram forsetaskyldum sínum heldur hann einnig áfram að dæma mál en forseti MDE situr ávallt í dómsforsæti yfirdeildar 17 dómara, sem dæmir í allra stærstu málunum, nema að um sé að ræða mál frá hans heimaríki, þá stýrir fyrsti varaforseti þinghaldi. Forseti situr einnig áfram í sinni sjö manna deild og dæmir í málum frá sínu heimalandi. „Ég mun því halda áfram að dæma í íslenskum málum,“ segir Róbert.

Róbert tekur við embætti forseta dómstólsins um miðjan næsta mánuð. Hann segir kjörið ekki aðeins persónulegan heiður fyrir sig, heldur fyrir íslensku þjóðina. „Það skiptir í raun mun meira máli hve mikilvægt það er fyrir okkar litlu þjóð að Íslendingar veljist til leiðtogastarfa á alþjóðlegum vettvangi. Kjör Íslendings í forsæti þessa áhrifamikla alþjóðadómstóls mun hafa jákvæð áhrif á ímynd og stöðu Íslands í samfélagi þjóða sem byggja á lýðræði, réttarríkinu og vernd mannréttinda. Þetta sýnir einnig að við Íslendingar erum alls megnug.,“ segir Róbert og skýtur því að hversu stoltur hann hafi fylgst með þjóð sinni frá Strassborg undanfarnar vikur.

„Eljan og krafturinn sem býr í okkar litlu þjóð er með ólíkindum, eins og síðustu vikur hafa sýnt, þar sem íslenska heilbrigðiskerfið og þríeykið okkar hefur sýnt að það er afburðafólk og með þekkingu á heimsmælikvarða,“ segir Róbert. Framganga Íslendinga í baráttunni við faraldurinn hafi fyllt hann miklu stolti.

Sjötíu íslensk mál bíða

„Mannréttindadómstóll Evrópu er ein virtasta alþjóðastofnun í heiminum og áhrifamesti alþjóðadómstóll veraldar á sviði mannréttinda,“ segir Róbert sem er fyrstur dómara frá Norðurlöndunum til að gegna embætti forseta réttarins.

Hann segir áhrif réttarins á þróun mannréttinda mjög mikil í flestum aðildarríkjum hans. Ótal dæmi séu um að löggjöf og dómaframkvæmd hafi tekið stakkaskiptum í aðildarríkjum vegna dóma MDE, segir Róbert og tekur dæmi um ríki Austur-Evrópu sem þurftu að aðlaga sig að lýðræðislegri stjórnarháttum eftir fall kommúnismans. Þá hafi MDE haft mikla þýðingu fyrir réttindi ýmissa minnihlutahópa og annarra sem hafi sögulega átt undir högg að sækja gagnvart ofurvaldi meirihlutans.

„Þau mannlegu gildi og sú áhersla á mannlega reisn sem liggur nærri kjarna MSE hefur birst með skýrum hætti í dómaframkvæmd MDE síðastliðin sextíu ár til hagsbóta fyrir milljónir manna,“ segir Róbert og leggur einnig áherslu á að þessi áhrif MDE megi ekki aðeins sjá hjá dómstólum aðildarríkja að MSE heldur hjá dómstólum um allan heim.

Sjö manna dómdeildin sem Róbert Spanó tilheyrir í Strassborg fjallar meðal annars um öll íslensk mál sem berast Mannréttindadómstólnum.

Rúmlega sjötíu mál frá Íslandi bíða meðferðar í Strassborg. „Það er mikill fjöldi hlutfallslega í samanburði við önnur aðildarríki,“ segir Róbert. Ljóst sé að meðvitund bæði íslenskra lögfræðinga og almennings um efni sáttmálans og störf MDE sé meiri en í mörgum öðrum aðildarríkjum. „Það er mjög gott mál að mínu áliti og sýnir einnig hversu aðgengilegur dómstóllinn er fyrir borgarana.“

Íslenskir dómstólar þurfi að vera gegnsæir

Róbert segir mikla vinnu hafa farið í að gera dómstólinn aðgengilegri fyrir borgarana á undanförnum árum. „Við hjá MDE höfum unnið ötullega að því að opna dómstólinn fyrir umheiminum innan þess ramma sem hæfir dómstólnum og lagt ríka áherslu á að nýta upplýsingatæknina til hins ýtrasta,“ segir Róbert og bætir við: „Eitt af forgangsverkefnum mínum í starfi forseta verður að auka enn á samstarf við innlenda dómstóla, enda landsdómarar okkar helstu samstarfsmenn við að tryggja mannréttindin sem Mannréttindasáttmálinn mælir fyrir um.“ Á fundum og samkomum með öðrum dómurum í Evrópu hefur Róbert gjarnan vísað til „hins evrópska dómarasamfélags,“ í þessu sambandi.

Sá tími er liðinn að opinberar valdastofnanir, þar á meðal dómstólar, séu fyrirbæri sem lokuð eru frá umheiminum. Í lýðræðissamfélagi er gegnsæi forsenda trausts.

„Gagnkvæmur skilningur og traust á milli dómara MDE og dómara í aðildarríkjum, einkum dómara við æðstu dómstóla, er grundvallarforsenda þess kerfis sem MSE byggir á,“ segir Róbert og bætir við: „En það eru innlendu dómstólarnir sem eiga að vera í fararbroddi við að tryggja mannréttindi en ekki Mannréttindadómstóllinn.“ Þess vegna þurfi íslenskir dómstólar einnig að vera virkir þátttakendur í samfélaginu, nýta betur upplýsingatæknina til að koma upplýsingum um starfsemi sína á framfæri og vera aðgengilegir þeim sem þurfa á þeim að halda. „Sá tími er liðinn að opinberar valdastofnanir, þar á meðal dómstólar, séu fyrirbæri sem lokuð eru frá umheiminum. Í lýðræðissamfélagi er gegnsæi forsenda trausts,“ segir Róbert.

Aðhald MDE Íslandi hollt

Ísland er engin undantekning frá þeim ríkjum Evrópu sem notið hafa góðs af aðildinni að Mannréttindasáttmála Evrópu. „Það er ekki hollt fyrir neitt réttarríki að horfa einungis inn á við. Utanaðkomandi áhrif geta verið af hinu góða, opnað nýjar víddir og nýja sýn sem styrkir vernd mannréttinda þegar til lengri tíma er litið. Við Íslendingar höfum sérstaklega notið slíks ytra aðhalds hvað okkar réttarkerfi varðar,“ segir Róbert.

Auk lögfestingar sáttmálans í íslenskan rétt og heildarendurskoðun Mannréttindakafla stjórnarskrárinnar árið 1995, nefnir Róbert gjörbreytingu á skipan dómsvalds og framkvæmdarvalds í héraði snemma á níunda áratugnum sem kom ekki síst til vegna áhrifa dómaframkvæmdar MDE.

„Þá ber sérstaklega að nefna þá auknu tjáningarfrelsisvernd hér á landi sem hefur hlotist af dómum MDE síðastliðin ár. Það er ekki ofsögum sagt að dómaframkvæmd innlendra dómstóla hafi tekið stakkaskiptum til hins betra vegna nokkurs fjölda dóma MDE,“ segir Róbert.

Róbert nefnir einnig þær grundvallarbreytingar á dómskerfinu sem gerðar hafa verið á síðastliðnum tveimur árum með stofnun millidómstigs, en þær byggja að mestu á viðleitni til að bæta réttar­öryggi á áfrýjunarstigi í samræmi við ákvæði Mannréttindasáttmálans.

Framtíð íslenska réttarkerfisins björt

„Ég hef mikla trú á því að tilkoma Landsréttar hafi og muni í framtíðinni hafa jákvæð áhrif á þróun íslensks réttar með því að styrkja réttaröryggi á áfrýjunarstigi, einkum í sakamálum. Þá tel ég að Hæstiréttur muni styrkjast og eflast sem æðsti dómstóll þjóðarinnar sem kveður upp fordæmisgefandi og vel rökstudda dóma með nýrri kynslóð sem mun móta stefnuna til framtíðar,“ segir Róbert og er ósammála þeim sem telja breytinguna ekki til góðs.

„Ég ber mikið traust til íslenska dómskerfisins, þar er mikið um afskaplega fært fólk á öllum þremur dómstigunum sem reynir að gera sitt besta. Ég hef miklar væntingar til þess að með tíð og tíma muni hin nýja dómstólaskipan á milli Landsréttar og Hæstaréttar auka enn á fyrirsjáanleika og samkvæmni í dómaframkvæmd. Íslenska lögmannastéttin hefur einnig að geyma margt afar hæfileikaríkt fólk. Þá er starf lagadeildanna öflugt. Framtíð íslensks réttarkerfis er því björt.“

Brot gegn 6. grein ekki lítilvæg

Mörg þeirra mála sem nú eru til meðferðar hjá MDE eiga rót sína að rekja til sakamála sem höfðuð voru hér á landi í framhaldinu af bankahruninu á árinu 2008. Þegar hefur verið dæmt í nokkrum slíkum málum.

„Það er að mínu áliti misskilningur að halda því fram að brot á meginreglu 6. greinar sáttmálans um réttláta málsmeðferð séu lítilvæg brot eða bara nokkurs konar „formbrot“, eins og stundum er haldið fram. Þegar ríkið beitir ægivaldi sínu til að sækja menn til saka vegna gruns um refsiverða háttsemi skiptir réttlætið í málsmeðferðinni öllu máli fyrir þann sem í hlut á,“ segir Róbert og nefnir einnig önnur mikilvæg réttindi sem felist í reglunni um að dómarar skuli vera sjálfstæðir og óvilhallir.

„Í réttlátri málsmeðferð felst kjarni þeirrar mannréttindaverndar sem sakaður maður, sem telst saklaus uns sekt hans er sönnuð, nýtur. Þetta er grunnhugsunin að baki 6. greininni. Hún byggir á því að það sé eitt af grundvallarhlutverkum dómara að vera varðmenn réttarríkisins.“ Það hvíli því á endanum á herðum dómaranna að tryggja réttláta málsmeðferð þótt sú skylda hvíli auðvitað líka á lögreglu og ákæruvaldi.

Réttur borgaranna verður að vera raunhæfur og virkur

„Mikilvægt er síðan að hið innlenda kerfi tryggi endurupptöku mála þegar verulegir gallar hafa verið á málsmeðferð í sakamáli sem staðfestir hafa verið í dómi MDE. Réttur borgaranna samkvæmt sáttmálanum verður að vera raunhæfur og virkur.“

Aðspurður um gagnrýni á Mannréttindadómstólinn segir Róbert að áfellisdómar séu eðlilegur hluti þess kerfis sem aðildarríki MDE hafi ákveðið að fylgja. „Þegar sjálfstætt og fullvalda ríki ákveður að taka þátt í alþjóðlegu samstarfi, hefur það tekið þá afstöðu að það sé, þegar á heildina er litið, til heilla fyrir ríkið að vera þar þátttakandi,“ segir Róbert en tekur fram að slíku samstarfi, eins og í Evrópuráðinu, fylgi þó bæði réttindi og skyldur.

„Það hafa því komið upp mál endrum og eins þar sem reynir á skuldbindingar Íslands samkvæmt sáttmálunum og MDE hefur verið gagnrýndur hér innanlands,“ segir Róbert og bætir við: „En með því að Ísland hefur ákveðið að undirgangast lögsögu MDE að þjóðarétti, hefur ríkið skuldbundið sig til að framfylgja dómunum sem þar ganga.“

Ekki fulltrúi íslenska ríkisins

Í kjölfar dóms MDE í Landsréttarmálinu varð töluverð umræða um stöðu íslenska dómarans við réttinn, af hverju hann dæmdi í málinu og tæki aftur sæti í yfirdeild. Róbert getur ekki tjáð sig um Landsréttarmálið og meðferð þess hjá MDE, þar sem lokaniðurstaða þess liggur ekki fyrir. Hann segir umræðuna þó byggjast á misskilningi.

„Það er misskilningur sem oft kemur fram í umræðunni að dómari, sem kjörinn er til starfa við MDE, sé „fulltrúi“ síns heimaríkis. Það er rangt. Ég er ekki fulltrúi íslenska ríkisins þegar ég dæmi í íslensku máli. Ég er dómari við Mannréttindadómstól Evrópu,“ segir Róbert. Íslensk mál fái að sjálfsögðu ekki aðra meðferð hjá honum en önnur mál og þar skipti innlend pólitík aðildarríkja engu máli, aðeins þekking og reynsla dómarans við túlkun og beitingu sáttmálans.

Dómarar við MDE eru kosnir á vettvangi Evrópuráðsins á grundvelli lista sem hvert aðildarríki leggur fram. „Íslenska ríkið tilnefndi mig á sínum tíma til starfans ásamt tveimur öðrum afar mætum kandídötum,“ segir Róbert.

Ég er ekki fulltrúi íslenska ríkisins þegar ég dæmi í íslensku máli. Ég er dómari við Mannréttindadómstól Evrópu.

Reglur Mannréttindasáttmálans kveði á um að dómurum beri að sitja í þeim málum sem komi frá heimaríki þeirra, bæði í deildum sjö dómara og í yfirdeild þegar málum er vísað þangað. „Hugsunin hér er sú að landsdómarinn hafi þekkingu á þeim innlendu réttarreglum er á reynir í slíku máli, sem nauðsynleg er til að MDE geti komist að niðurstöðu á grundvelli réttra upplýsinga. Þetta er það kerfi sem aðildarríkin hafa komið sér saman um, þar á meðal Ísland, sem hefur lögfest þessar reglur á Íslandi.“

Þar sem um alþjóðadómstól sé að ræða, settan á laggirnar af sjálfstæðum og fullvalda ríkjum, verði þessum reglum ekki að öllu leyti jafnað við innlenda dómstóla. Ríki geri ávallt þá kröfu að landsdómari sitji í dómi þegar dæma á um ábyrgð þeirra. „Þótt öllum sé frjálst að gagnrýna kerfið sem gildir um þátttöku landsdómaranna, sýnist mér sumir hafa gleymt að þeirri gagnrýni verður auðvitað ekki beint að dómurunum sjálfum enda ber þeim fortakslaus skylda til að fara eftir gildandi reglum,“ segir Róbert. Aðildarríkin verði að breyta kerfinu vilji þau hafa þetta öðruvísi.

Valdhafar þurfi að vanda gagnrýnina

Róbert segist þó skilja og virða að dómarar þurfi að þola gagnrýni á störf sín. Hana megi þeir þó hvorki taka persónulega né nærri sér.

„Maður verður að hafa bein í nefinu í svona starfi, annars er bara best að fara að gera eitthvað annað,“ segir Róbert en bætir við: „Þeir sem hins vegar gagnrýna dómstóla, verða að gera það málefnalega og velja orð sín af kostgæfni. Það á sérstaklega við um þá sem fara með opinber völd. Sama gildir og jafnvel enn frekar um lögfræðinga almennt,“ segir Róbert.

Róbert bendir á að mannréttindin séu reglur sem beinist ekki síst að stjórnmálamönnum og valdhöfum. „Kjósi menn að láta gott af sér leiða á sviði stjórnmála verða þeir jafnframt að horfa til þeirra reglna sem um slík störf gilda í lýðræðis- og réttarríki og þeim ber að fara eftir. Stjórnmálamenn sem fara með opinbert vald verða að fara að lögum, svo einfalt er það. Það er síðan hlutverk dómstóla að taka afstöðu til þess hvort störf stjórnmálamanna séu á hverjum tíma í samræmi við MSE, stjórnarskrá og almenn lög,“ segir Róbert og bætir við: „Það er beinlínis það kerfi sem er undirstaða réttarríkisins.“