Þrjátíu ár eru liðin frá því að tveir ungir menn létust á Steingrímsfjarðarheiði. Lögreglan rannsakaði aldrei hvað mennirnir voru að gera fyrir vestan, en fjölskyldan taldi að þeir hefðu verið myrtir. Snærós Sindradóttir fjölmiðlakona sökkti sér ofan í málið.

Á mánudaginn verða liðin 30 ár frá því að Jón Gísli Sigurðsson og Hafsteinn Hálfdánarson héldu af stað frá Reykjavík til Ísafjarðar. Lík þeirra fundust nokkru síðar uppi á Steingrímsfjarðarheiði. Þeir voru 18 og 19 ára gamlir. Dánarorsökin var sögð að þeir hefðu orðið úti. Mál þeirra vakti litla sem enga athygli á sínum tíma og er það ekki fyrr en nú sem einhverju ljósi er varpað á þetta örlagaríka ferðalag. Á mánudaginn verða frumfluttir í hlaðvarpi RÚV útvarpsþættir Snærósar Sindradóttur, Heiðin, þar sem hún ræðir við þá sem að málinu komu, sem og fólk sem þekkti Jón Gísla og Hafstein.

„Þetta er mál sem kom til mín árið 2017 þegar ég var að vinna á Fréttablaðinu. Ég var leiðandi þar í að fjalla um hvarf Birnu Brjánsdóttur. Þegar rykið var að setja í því hræðilega máli í febrúar var ég að tala við samstarfsmenn mína um hassfundinn um borð í Polar Nanoq,“ segir Snærós. Þegar lögregla kom um borð í grænlenska togarann til að handtaka Thomas Möller Olsen fundust í káetu hans rúmlega 20 kíló af hassi. Götuverðmæti þess í Nuuk í Grænlandi var metið á hátt í 230 milljónir íslenskra króna.

„Ég hafði fjallað mikið um lögreglumál á blaðinu og vissi að það væri lítið sem ekkert hass á íslenska fíkniefnamarkaðnum. Hassið hefur algjörlega vikið fyrir grasi hér á landi. Við vorum nokkur að velta fyrir okkur hvort hassið hefði komið um borð hér á landi eða hvort það hefði komið um borð í Danmörku þar sem Polar Nanoq hafði komið íhöfn. 20 kíló eru það mikið magn að það átti augljóslega að smygla því til Grænlands, ekki að fá sér í haus í um borð. Stór hluti áhafnarinnar var grænlenskur og hassið ætlað til sölu í heimalandinu.“

„Í tengslum við hvarfið á Birnu ræddi ég töluvert í fjölmiðlum um múgæsinguna sem myndaðist áður en hún fannst. Það var allt morandi í sjálfskipuðum rannsóknarlöggum og eina nóttina var ég að vinna til fimm um nóttina en þá var hópur fólks að leita við Hvaleyrarvatn. Þá var einnig mikið af sögum í gangi um grænlenska togara og um meint glæpsamleg athæfi þar um borð. Það var í því umhverfi semgóður samstarfsfélagi minn, Svavar Hávarðsson, mundi eftir sögu sem hann hafði heyrt 24 árum áður um grænlenskan togara sem tengdist mögulega hvarfi á tveimur ungum mönnum árið 1991.“


Gömul saga kemur upp


Sagan sem Svavar sagði var eftirfarandi. „Tveir ungir menn fóru til Ísafjarðar og urðu úti á Steingrímsfjarðarheiði, en lögreglan hafði ekki rannsakað tilgang ferðarinnar. Ástæða ferðarinnar var sú að þeir höfðu mælt sér mót við grænlenskan togara til að selja skipverjum fíkniefni. Sá bakgrunnur leiddi til þess að sögur um hvarfið fóru á flug á meðal fjölskyldu og vina. Kenning margra var að þeir hefðu verið myrtir af grænlenskum sjómönnum sem eltu þá upp á heiðina.“

„Tveir ungir menn fóru til Ísafjarðar og urðu úti á Steingrímsfjarðarheiði, en lögreglan hafði ekki rannsakað tilgang ferðarinnar."

Snærós ákvað að kynna sér málið. „Ég komst fljótlega að því að það hafði nánast ekkert verið fjallað um þetta mál. Það voru sagðar fréttir af leitinni frá 16. mars, en ekki mikið meira en það. Þeir lögðu af stað vestur 8. mars og snúa til baka sama dag, sem ég taldi mjög óvenjulegt. Á þessum tíma var keyrð lengri leið en í dag, ferðalagið hefur tekið þá að minnsta kosti um átta tíma aðra leið. Ég komst seinna að því að þeir ætluðu að stoppa á Ísafirði í tvo daga, en þeir lögðu af stað til baka til Reykjavíkur nokkrum klukkutímum eftir að þeir komu í bæinn.“

Jón Gísli Sigurðsson, 19 ára.

Í minningargrein um annan þeirra fann Snærós nafn systur hans, konu sem hún kannaðist við.

„Með hennar aðstoð fæ ég að vita meira um bakgrunn málsins. Fjölskyldan hafði óteljandi spurningar en hafði alla tíð verið neitað um lögregluskýrslurnar. Málið kemur aldrei inn á borð lögreglunnar fyrir sunnan. Lögreglan á Hólmavík var fyrst á vettvang, málið fer svo inn á borð lögreglu á Ísafirði. Skjölin voru komin á Landsbókasafn en ég þurfti aðstoð systurinnar til að verða mér úti um þau,“ segir Snærós.


Lögregluskýrslan þunn


Átti Snærós von á þykkum bunka af pappírum en skýrslan sem hún fékk í hendur var hins vegar mjög þunn. „Mér varð ljóst að lögreglan hafði aldrei velt því upp hvað tveir ungir menn, 18 ára og 19 ára, hefðu verið að gera uppi á heiði um miðja nótt að vetri til, á bláum Volvo á sumardekkjum. Það var aldrei hluti af rannsókninni hvers vegna þeir fóru til Ísafjarðar og hvers vegna þeir fóru aftur sama dag.“

Hafsteinn Hálfdánarson, 18 ára.

Snærós fékk gögnin vorið 2017, stuttu síðar skipti hún um vinnu og fór að starfa sem verkefnisstjóri RÚV Núll. Á meðan voru gögnin í náttborðsskúffunni.

„Mér fannst þetta mál ekki eiga heima á síðu í Fréttablaðinu. Ég hef samt alltaf ætlað að gera eitthvað með þetta. Síðasta vor var svo skorað á mig að klára þetta bara.“ Hóf hún þá að hafa samband við fólk og taka við það viðtöl.

„Sumir vildu ekki tala við mig, þá er það bara þannig. Eitt skiptið var ég mætt heim til manns sem mér skildist að vildi koma í viðtal en var rekin öfug út. Þegar á hólminn var komið fannst honum ég vera að garfa í málum sem voru honum sár og vildi ekki ræða við ókunnuga manneskju um mál sem honum þótti að kæmi engum við. Ég skil það sjónarmið alveg.“


Eiga inni að fjallað sé um þá


Vekur það upp siðferðislegar spurningar um hvort það eigi yfirleitt að fjalla um mál sem eru fólki sár, í þessu tilfelli mál þar sem gróið hefur yfir sárin í þrjá áratugi. Sýkt sár gróa hins vegar seint. Er það jafnvel spurning um sanngirni eða virðingu að saga þeirra Hafsteins og Jóns Gísla sé sögð.

Snærós komst fljótlega að því að það hafði nánast ekkert verið fjallað um þetta mál. "Það voru sagðar fréttir af leitinni frá 16. mars, en ekki mikið meira en það."

„Jón Gísli og Hafsteinn eiga það inni hjá blaðamönnum að um þá sé fjallað. Ég man eftir að hafa fjallað um fólk sem hefur horfið. Minnisstætt er mál tveggja kvenna sem hurfu í gljúfri á Suðurlandi. Við gerðum þeim missi þau skil sem við gátum, auðvitað er það sárt en þetta snýst um ákveðna virðingu að sagan sé sögð. Þarna erum við með tvo menn sem hurfu og fundust, en enginn veit hverjir þeir eru. Það eru sum mannshvörf hér á landi sem eru á allra vörum. Í þessu máli eru persónur og leikendur hins vegar öllum hulin ráðgáta. Það á enginn skilið að gleymast svona hratt.“

Færa má rök fyrir því að það sé hluti af þjóðarsálinni að hugsa til þeirra sem hafa horfið. Er það meðal annars hluti af persónusköpun Erlendar Sveinssonar í bókum Arnaldar Indriðasonar. Á það einnig við um þá sem hafa horfið og fundist látnir.

„Það er erfitt að segja nákvæmlega hvað það er við svona mál. Við veltum þessu ekki mikið fyrir okkur þegar um er að ræða erlenda ferðamenn, þau mál eru yfirleitt afgreidd þannig að viðkomandi hafi ekki þekkt íslenskar aðstæður. Svo kemur að málum eins og í tilfelli Birnu og Einar Arnars Birgissonar þar sem almenningur vill taka þátt í að leita og hjarta þjóðarsálarinnar slær með fólkinu. Í máli Hafsteins og Jóns Gísla sýndu fjölmiðlar og almenningur engan áhuga.“

Það kom margt óvænt í ljós þegar Snærós hóf að taka viðtölin. „Það sem kom við mig var að þeir sem áttu að þekkja þá, miðað við þær upplýsingar sem ég hafði, mundu margir hverjir ekki eftir þeim. Áttu engar minningar af þeim.“

Er það til marks um að kannski sé of langur tími liðinn til að rétt mynd fáist af atburðunum og persónum þeirra. „Ég hefði ekki þurft að grafa svona mikið ef allir hefðu unnið vinnuna sína árið 1991.“

Hefur þér tekist að leysa hvað gerðist 8. mars 1991?

„Ég er búin að ná að svara fullt af spurningum sem fjölskyldan hafði. Ég er búin að ná að púsla saman stóru myndinni. En svo er það þannig að það eru bara tveir menn sem vita nákvæmlega hvað gerðist þessa nótt uppi á Steingrímsfjarðarheiði og þeir eru ekki til vitnis um það.“

Björgunarsveitarmenn við leit á Steingrímsfjarðarheiði um miðjan mars 1991.

Það vantar þó aðeins upp á heildarmyndina. „Það er eitt stórt púsl, hornpúsl, sem mér hefur ekki tekist að leysa. Ég vonast til þess, þó ólíklegt sé, að einhver þarna úti hlusti á þættina og viti. Það er minn draumur að einhver hafi samband eftir þættina og komi með það púsl. Þá get ég gert aukaþátt,“ segir Snærós glettin.

Fyrsti þátturinn af þremur verður aðgengilegur í hlaðvarpi RÚV á mánudaginn. Þættirnir Heiðin verða jafnframt fluttir í útvarpi í páskadagskrá Rásar 2.