Kristinn Haukur Guðnason
Föstudagur 26. nóvember 2021
05.00 GMT

Stærsta breyting í lýðheilsu Íslendinga á undanförnum áratugum er hversu vel baráttan gegn tóbaksreykingum hefur gengið. Árið 1968 reykti annar hver fullorðinn Íslendingur og fyrir aðeins þrjátíu árum síðan mátti rekja þriðja hvert dauðsfall beint til reykinga, eitt á dag. Í dag reykja 7 prósent fullorðinna, sem er næstlægsta hlutfall í Evrópu. Aðeins Svíar reykja minna, en þar er snusnotkun útbreidd.

„Íslendingar mega vera stoltir yfir þeim árangri sem við höfum náð í reykingavörnum, þar sem við höfum verið í fararbroddi í heiminum. Það hefur skilað sér í bættri lýðheilsu,“ segir Karl Andersen, yfirlæknir á Hjartagátt Landspítalans sem hefur setið í Tóbaksvarnaráði og fylgst grannt með þessari baráttu.

Karl Andersen, yfirlæknir á Hjartagátt Landspítalans.
Fréttablaðið/Pjetur

Karl segir auðvelt að telja fjölda dauðsfalla sem rekja megi til reykinga, þeim hafi fækkað verulega á undanförnum áratugum. Það segi þó ekki alla söguna um afleiðingar reykinga, sem höfðu veruleg áhrif á heilsufar fólks um miðja síðustu öld þegar reykingar voru miklu almennari.

„Þegar ég var unglæknir fyrir rúmum þrjátíu árum var algengt viðfangsefni á bráðamóttökunni að sjá fólk með versnun á langvinnri lungnateppu,“ segir Karl. „Fólk gat ekki andað þegar það fékk kvef. Fólk þjáðist mjög vegna þessa sjúkdóms, en í dag er þetta orðið mun fágætara.“

Á áttunda og níunda áratugnum voru tvær fullar hæðir af lungnaveiku fólki inniliggjandi á Vífilsstöðum. Í dag er þar rekin öldrunardeild.

Reykingar Graf 1.jpg

Tóbaksreykingar eru stærsti fyrirbyggjandi áhættuþátturinn þegar kemur að hjarta- og æðasjúkdómum annars vegar og lungnasjúkdómum á borð við krabbamein hins vegar. Á síðustu 30 árum hefur nýjum hjartaáfallatilvikum fækkað um 80 prósent og tölurnar eru svipaðar þegar kemur að dauðsföllum af völdum kransæðasjúkdóms. Um fjórðung af þessari fækkun má beinlínis tengja við minni reykingar.

Þrátt fyrir að tölurnar séu allar á leiðinni niður má búast við því að þessi þróun haldi áfram. Ekki aðeins vegna þess að reykingafólki heldur áfram að fækka, heldur vegna þess að reykingar hafa 20 ára sjúkdómabyrði. Karl segir það taka reykingamann 20 ár að fá svipaðar horfur og ef hann hefði aldrei reykt.

Endataflið

Þegar Sif Friðleifsdóttir var heilbrigðisráðherra, árin 2006 til 2007, viðraði hún þá hugmynd að taka tóbak úr almennri sölu. Yrði það þá aðeins selt í apótekum. Á þessum tíma kom til landsins belgískur tóbaksvarnafulltrúi að nafni Luke Joosens og sagði þetta einungis gerlegt ef reykingar væru komnar niður í 5 prósent, en þær voru um 20 prósent á þeim tíma.

„Því miður erum við ekki stödd á þeim stað að tóbakssala standi ekki undir sér. Þetta eru enn þá 15 til 20 þúsund manns sem reykja,“ segir Hafsteinn Viðar Jensson, verkefnisstjóri tóbaksvarna hjá Landlæknisembættinu, aðspurður hvort tóbakssala fari að hætta að borga sig.

Peningar eru þó einmitt það sem hefur haft hvað mest áhrif á þróun reykinga. Það er stýring ríkisins með skattlagningu.

„Það sem skiptir mestu máli er skattlagning og verð á tóbaki,“ segir Hafsteinn. „Þar á eftir koma takmarkanir á aðgengi, auglýsingabann, viðvaranir á pakkningum og aðstoð við að hætta.“

Ísland hefur verið framarlega á heimsvísu í ýmsum tóbaksvarna­aðgerðum. Meðal annars var Ísland fyrsta landið til að banna tóbaksauglýsingar, í fjölmiðlum og utandyra árið 1971 og að fullu 1977. Árið 1984 var Ísland fyrsta landið til að banna reykingar í millilandaflugi.

Reykingar Graf Sala.jpg

Stærsta breytingin í seinni tíð, var í ráðherratíð Sifjar, þegar reykingar voru bannaðar á opinberum stöðum og vinnustöðum, þar á meðal skemmtistöðum. Þetta var hins vegar ekki tóbaksvarnaaðgerð í sjálfu sér, heldur vinnuverndarmál.

Karl Andersen bendir á að hálfu ári eftir bannið hafi hjartaáföllum fækkað um 19 prósent. Þetta átti ekki aðeins við um reykingafólkið sjálft, heldur allt mengið. Sama hlutfall sást hvar sem sambærilegar reglugerðir voru teknar upp, austan og vestan Atlantsála. Karl segir þessa aðgerð hafa haft mun meiri áhrif en til dæmis einstaka lyfjameðferðir.

„Við erum í raun komin í endataflið í glímunni við reykingar. Þegar reykingar verða komnar undir 5 prósent meðal fullorðinna má líta svo á að sigur hafi unnist,“ segir Karl. Reykingar verði þá orðin jaðarhegðun sem ekki þurfi að taka tillit til.

Ungt fólk reykir ekki

Þó að baráttan við reykingar gangi betur en nokkur þorði að vona, eru enn þá þúsundir manns sem reykja. Fyrir hálfri öld voru karlmenn í meirihluta reykingamanna en nú eru konur örlítið fleiri. Meðal­aldurinn hefur hækkað og flest reykingafólk er í kringum fimmtugt.

Vissulega hafa margir hætt að reykja en helsta ástæða þess að hlutfallið hrapar jafn hratt og það gerir, er að ungt fólk er ekki að byrja. Þetta sést meðal annars á framhaldsskólakönnunum sem Rannsóknir og greining hafa gert árlega.

Hafsteinn Viðar Jensson, verkefnisstjóri tóbaksvarna hjá Landlæknisembættinu.

„Það er alveg nýtt að sjá 1 til 2 prósent reykingar í framhaldsskólum. Við erum að fá upp svo til reyklausar kynslóðir,“ segir Hafsteinn. Nýliðun reykingafólks er í dag mjög lág.

Þegar reykingar eru skoðaðar eftir þjóðfélagsstöðu sést að þeir sem eru minna menntaðir og standa félagslega og efnahagslega höllum fæti reykja meira en aðrir. Þetta er athyglisvert í ljósi þess að sá sem reykir pakka á dag þarf að greiða meira en hálfa milljón króna árlega fyrir.

Hlutfall reykingafólks hefur verið allt að 10 prósentum yfir landsmeðaltali á Suðurnesjum og skýrist það einkum af háu hlutfalli innflytjenda.

„Margar þjóðir, til dæmis frá Austur-Evrópu, reykja eins og Íslendingar gerðu fyrir þrjátíu árum síðan,“ segir Karl. „Þarna er önnur menning og hefur ekki verið unnið að reykingavörnum á sama hátt og hér.“

Reykingar ekki eini vandinn

Reyktóbakið er ekki eini nikótín­gjafinn sem Íslendingar kljást við. Fyrir nokkrum árum sást mikil aukning í neftóbakssölu og rafretturnar komu inn með miklum hvelli. Undanfarið hefur sala neftóbaks hins vegar hrapað og rafrettunotkun virðist föst í 4 prósentum.

Hafsteinn segir nikótínpúðana hafa verið í mikilli sókn og harmar að ekki hafi náðst að fella þá undir lög um rafrettur síðastliðið vor. Þá hefði salan verið bundin við sérverslanir, sett 18 ára aldurstakmark, auglýsingabann og eftirlit með innflutningi og sölu.

Nikótínpúðar hafa verið í mikilli sókn.
GettyImages

Þrjátíu prósent ungmenna á aldrinum 18 til 24 ára nota nikótínpúða og ólíkt neftóbaki er hlutfall hjá konum ekki mikið lægra en hjá körlum.

Þrátt fyrir þennan vágest bendir Hafsteinn á að tóbaksreykingarnar séu mun alvarlegri hlutur. Um helmingur reykingafólks deyi fyrir aldur fram.

Vandamálin hverfa ekki heldur alfarið með reykingum. Karl bendir á að offita, sykursýki og hreyfingarleysi séu að taka við af reykingum sem mesti skaðvaldur íslenskrar lýðheilsu.

Athugasemdir