Félagsráðgjafinn og fjölskyldufræðingurinn Valgerður Halldórsdóttir er einn okkar fremstu sérfræðinga þegar kemur að tengslum stjúpfjölskyldna. Hún segir okkur geta verið mikið betur undir stjúpforeldrahlutverkið búin.

Valgerður Halldórsdóttir heldur úti vefsíðunni stjúptengsl.is og býður bæði upp á námskeið og viðtöl fyrir stjúfjölskyldur. Í síðustu viku fór af stað nokkurra þátta samstarf hennar og Viðju uppeldisfærni sem halda úti hlaðvarpinu Uppeldisspjallið.

„Þar er að finna aðgengilega uppeldisráðgjöf sem uppeldisfræðingar og sálfræðingur veita. Í ljós kom að það var mikið hlustað á þáttinn og þörfin fyrir hendi. Við ákváðum því að gera nokkra þætti saman sem snúa að börnum. Hlustendur geta sent inn spurningar sem ég ætla að reyna svara. Með vorinu mun hlaðvarpið „Stjúptengsl“ fara í loftið en fólk í stjúpfjölskyldum er á öllum aldri og viðfangsefnin óþrjótandi,“ segir Valgerður en þættirnir eru aðgengilegir í gegnum Soundcloud.


Flóknara en ég átti von á


Allir þekkja mýtuna um vondu stjúpuna og einhverra hluta vegna er umræðan um þær oft meiri en um stjúpfeður, hvað skildi valda því?

„Það eru sjálfsagt ýmsar ástæður fyrir því. Ég hef hitt ótal konur sem segja „Þetta hlutverk er flóknara en ég átti von á!“ Það segir okkur að það vantar marga meiri undirbúning og fræðslu um áskoranir stjúpfjölskyldna. Hlutirnir eru oftast mun fyrirsjáanlegri en margir halda.

Óraunhæfar væntingar, þekkingarleysi, óvissa og missir hafa meiri áhrif en við gerum okkur grein fyrir. Við tökum hlutunum persónulega í stað þess að átta okkur á að þeir hafa ekkert með okkur persónulega að gera heldur hvar börnin eru stödd, makinn eða hans eða hennar fyrrverandi.

Flestum börnum finnst til dæmis að foreldar þeirra fari of fljótt í ný sambönd og oft er foreldrasamvinnan milli foreldra með þeim hætti að það er ekki gert ráð fyrir að annar eða báðir aðilar fari í ný sambönd sem þarf að taka mið af,“ útskýrir Valgerður.

„Ég hef hitt ótal konur sem segja „Þetta hlutverk er flóknara en ég átti von á!“

Valgerður segir stjúpmæður oft gera meiri kröfur um að átt sé við þær samráð til dæmis vegna breytinga á umgengni, en stjúpfeðurnir.

„Flestir foreldar falla hinsvegar í þá gryfju í fyrstu að taka ákvarðanir án samráðs við nýja makann, einfaldlega vegna þess að þeir eru vanir því. Upplifir þá stjúpmóðirin að „sú fyrrverandi stýri öllu.“


Vanþakklæti og höfnun


Valgerður bendir á að stjúpmæður segi gjarnan að þær viti að þær séu ekki mæður stjúpbarna sinna og þær ætli heldur ekki að vera það en eru hinsvegar mjög óvissar um hlutverk sitt.

„Sumar stjúpur gera miklar kröfur um tilfinningalega nánd og viðurkenningu stjúpbarna sinn, sem þau eru mistilbúin til. Finna þá sumar stjúpmæður fyrir höfnun og vanþakklæti þegar þær hafa verið að leggja sig 150 prósent fram í því að reyna að ná til barnanna og þóknast þeim.

Fái stjúpa síðan að heyra frá maka sínum að hún þoli ekki börnin í stað stuðnings frá honum er auðvelt að brenna upp og leggjast á flótta inn í herbergi, til vinkvenna eða í vinnuna til að draga úr þeim kvíða og streitu sem fylgir stjúpbörnunum.“

„Sumar stjúpur gera miklar kröfur um tilfinningalega nánd og viðurkenningu stjúpbarna sinn, sem þau eru mistilbúin til."

Enn ein ástæðuna telur Valgerður vera að konur séu oft með meiri ábyrgð á heimilinu og skilgreina til dæmis hvað sé viðunandi umgengni og hvað ekki „á þeirra heimili“ en að sjálfsögðu sé það ekki algilt.

„Sé parið ekki samstillt er hætta á að stjúpmóðirin, sem mögulega vantar upp á tengsl við stjúpbörnin sín og tíma til að búa þau til, beini pirringi að börnunum sé faðir eða móðir þeirra ekki að fylgja eftir þeim reglum sem þau sömdu um. Af hverju foreldrið samþykkti reglurnar sem það er ekki tilbúið í raun að fylgja eftir er svo annað mál og efni í annað viðtal,“ segir Valgerður í léttum tón.


Flestir fara fljótt í nýtt samband


En hvað er það helst sem stjúpmæður ættu að hafa í huga til að forðast þessa togstreitu?

„Í stað þess að bregðast sífellt við væntingum eða óskum annarra þurfa stjúpmæður að fá andrými til að finna sitt eigið hlutverk, setja mörk, prófa sig áfram og mynda tengsl við börnin. Góð tengsl er verndandi þáttur bæði fyrir börn og fullorðna.

Tímanum er kannski betur varið að spjalla og drekka kakó saman eða leika einn tölvuleik við stjúpbarnið en að hafa allt hreint og á sínum stað,“ segir hún en bendir á að hlutverkin geti verið ólík eftir aldri barnanna og tímabilum. „Það er ekki til eitthvað eitt rétt hlutverk.“

Valgerður segir góð tengsl verndandi þátt fyrir bæði börn og fullorðna. Fréttablaðið/Valli

Rannsóknir sýna að flestir foreldrar fara í ný sambönd og tiltölulega fljótt. Það er því sjaldnast spurning hvort börn einhleypra foreldra verði stjúpbörn. En erum við nægilega undir ný hlutverk búin?

„Við getum undirbúið okkur með því að koma foreldrasamvinnunni í lag og láta hana snúast börnin en ekki eitthvað annað. Með því auðveldum við aðlögun barnanna að stjúpfjölskyldunni,“ segir Valgerður.

Samráð við stjúpforeldri


„Það getur mörgum þótt skrýtið að einhver aðili sem ekki á börnin með þér, hafi eitthvað um það að segja hvort og þá hvernig til dæmis umgengni sé breytt. Eins og sá „nýi“ eða „nýja“ hafi tekið yfir stjórn heimilisins og barnsins en ekki foreldrið. Samráð við stjúpforeldri er samt sem áður nauðsynlegt, sérstaklega barnanna vegna.

Eins og fyrr segir gleyma margir foreldrar þessu í fyrstu og taka ákvarðanir sín á milli án aðkomu núverandi maka. Foreldrið úti í bæ má að sjálfsögðu biðja um hvaða breytingar sem er, en i stað þess að leysa það í samtali við það eitt, má segja „Ég tékka á stöðunni og læt þig vita“.

Valgerður bendir á að þegar sífellt sé verið að gera breytingar án samráðs fái stjúpforeldrið þá tilfinningu að það stýri engu í sínu lífi.

„Samráð við stjúpforeldri er samt sem áður nauðsynlegt, sérstaklega barnanna vegna."

„Hætta er á að smá sama safnist upp pirringur sem beinist að blessuðu börnunum sem hafa ekkert með þetta að gera en tengist þeim. Slíkt samspil hefur líka áhrif á samskipti stjúpforeldris og maka þess sem getur litast yfir á börnin þegar þau eru á heimilinu. Við viljum að börnin komi inn í góðar aðstæður og foreldrið hafi góðan meðspilara með sér inni á heimilinu það er stjúpforeldrið, svo börnunum líði vel í þeirra umsjá. Flestir vilja vera spurðir en pirringurinn kemur þegar ekki er gert ráð fyrir þér.“

Eins og fyrr segir fara flestir í ný sambönd tiltölulega snemma og algengt er að börnum finnist það of snemmt. En hvenær ætli sé passlegt að kynna nýjan einstakling fyrir börnunum?

„Það er svo sem ekki hægt að setja einhver tímamörk í sjálfu sér, en foreldrinu og stjúpforeldrinu þarf að vera alvara með sambandinu, hafa trú á því að það sé komið til með að vera. Það fylgir því ábyrgð að koma inn í líf barna. Flestir þurfa tíma til að jafna sig á milli sambanda, bæði börn og fullorðnir og við skilnað tekur það um það bil eitt til þrjú ár. Gerist hlutirnir of hratt er hætta á að börnin séu ekki tilbúin og setji sig upp á móti nýja makanum.“

Valgerður segir það algeng mistök að ætla að kynnast með því að moka öllum út í bíl og ætla að "hafa gaman saman." Fréttablaðið/Getty

Tími maður á mann mikilvægur


Valgerður segir mikilvægt fyrir bæði foreldra og stjúpforeldra að gefa sér tíma eitt með barni eða börnum.

„Það eru algeng mistök að moka öllum út í bíl og „hafa gaman saman“ til að kynnast, þó það megi gera það líka. Flestir þurfa tíma með foreldrum sínum til að takast á við sorg og missi sem fylgja breytingum, hvort sem það er vegna skilnaðar, andláts eðastofnun stjúpfjölskyldu. Foreldrar hafa líka þessa þörf til að rækta og viðhalda tengsl við sín eigin börn. Okkur líður einfaldlega betur með fólki sem við þekkjum og erum tengd og með þvi að vinna í maður á mann samskiptum sköpum við tilfinninguna um að tilheyra.“

Valgerður segir þetta einnig skipta miklu varðandi agamál enda líklegra að barn verði við beiðnum um til dæmis tiltekt, frá þeim sem hann á slíka tengingu við.

„Það eru algeng mistök að moka öllum út í bíl og „hafa gaman saman“ til að kynnast, þó það megi gera það líka."

Almennt segir Valgerður við geta verið miklu betur undirbúin fyrir stjúpforeldrahlutverkið en við erum.

„Það er svo margt fyrirsjáanlegt sem má læra að takast á við á uppbyggilegan hátt í stað þess að persónugera hlutina. Skilnaðir í stúpfjölskyldum er algengari en í fyrsta hjónabandi og endurteknir skilnaðir eru áhættuþáttur fyrir börn. Það er því til mikils að vinna að vanda vel til verka.“

Allar upplýsingar um námskeið er að finna á www.stjuptengsl.is