Björn Þorláksson
bth@frettabladid.is
Fimmtudagur 1. desember 2022
05.00 GMT

Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra fagnar um þessar mundir fimm ára afmæli sem forsætisráðherra.

Í viðtali við Fréttablaðið í gær sagðist hún hvergi nærri hætt í pólitík, enda renni pólitísk ástríða í æðum hennar sem aldrei fyrr.

Kom mörgum í opna skjöldu

Það var 30. nóvember árið 2017 sem Katrín kom mörgum vinstri manninum á óvart með því að handsala samning um meirihlutabandalag í ríkisstjórn með Framsóknarflokknum og „erkifjanda“ VG eins og Sjálfstæðisflokkurinn var kallaður í baklandi VG á þessum tíma.

Snemma varð ljóst að Katrín og Bjarni Benediktsson, formaður Sjálfstæðisflokksins og fjármálaráðherra, næðu furðu vel saman miðað við ólíka pólitíska sýn. Sigurður Ingi Jóhannsson, formaður Framsóknarflokksins reyndist límið sem hélt þessum andstæðum íslenskra stjórnmála saman og enn dansa flokkarnir þrír pólitískan hringdans þótt mörg erfið mál hafi komið upp.

Katrín stefnir að áframhaldandi þátttöku í pólitík.

Á umliðnu kjörtímabili, 2017-2021, veitti kórónufaraldurinn stjórninni skjól í þeim skilningi að lítil umræða var um pólitísk álitaefni. „Það rífst enginn um hvað eigi að vera í matinn meðan húsið brennur," segir Katrín.

Að afloknum þingkosningum í fyrra, á yfirstandandi kjörtímabili fór aftur að bera á svipaðri orðræðu og við upphaf meirihlutans, að völd Bjarna Benediktssonar fjármálaráðherra og ítök Sjálfstæðisflokksins í stjórninni væru of mikil. Íslandsbankamálið hefur því orðið Katrínu þungt ekki síður en Bjarna.

Himinn og haf skilur sjálfstæðismenn og VG að í málum sem varða innflytjendur og sölu ríkiseigna svo tvennt sé nefnt. Ágreiningur um varnir og Nato hefur aftur að mestu legið niðri eftir innrás Rússa í Úkraínu sem breytt hefur öryggismynd margra smáríkja.

Þau tíðindi urðu samkvæmt könnun Prósents fyrir Fréttablaðið fyrir skemmstu, að Kristrún Frostadóttir, nýr formaður Samfylkingarinnar, velti Katrínu í sessi sem sá leiðtogi sem naut mesta trausts þegar spurt var um formenn flokkanna. Margir kenna stjórnarsamstarfinu um. Hún lætur sér þó ekki bregða og lýsti í viðtalinu í gær stolti af ýmsum árangri sem ríkisstjórn hennar hefur náð.

Fátíð valdastaða

Katrín er 11. stjórnmálaforinginn sem gegnir embætti forsætisráðherra síðustu hálfu öldina og aðeins önnur konan, hin er Jóhanna Sigurðardóttir. Einungis Davíð Oddsson (1991-2004) og Steingrímur Hermannsson (1983-87 og 1988-91) hafa setið lengur.

Hvað segir Ólafur Þ. Harðarson stjórnmálafræðingur og prófessor emeritus um þá staðreynd að Katrínu hafi tekist að halda saman ríkisstjórn svo ólíkra flokka í fimm ár?

"Það er ekkert annað en pólitískt afrek," segir Ólafur.

„Eins og aðrir farsælir forsætisráðherrar hefur hún þurft að verja ýmislegt sem gengur gegn stefnu VG og hefur ekki verið henni ljúft. Einhvern tímann hefðu það líka þótt pólitísk tíðindi að Sjálfstæðismenn væru tilbúnir til að sitja í ríkisstjórn undir forsæti vinstri sósíalista," bætir Ólafur við.

Segir Katrínu hafa unnið afrek.

Sigur stjórnarinnar 2021 er einstakur í seinni tíð að sögn Ólafs. Katrín þakkar hann að hluta góðum árangri í glímunni við kórónuveiruna. Nú er sameiginlegt fylgi stjórnarflokkanna þó aðeins um 45% sem kannski er vísbending um ólgu í siglingu stjórnarinnar næstu misserin.

„Gjörólík hugmyndafræði VG og Sjálfstæðisflokks veldur spennu innan ríkisstjórnarinnar á eðlilegum tímum,“ segir Ólafur. „Þá reynir á Katrínu, vinsældir hennar hafa minnkað, þó enn sé hún meðal þeirra foringja sem búa við mest traust og vinsældir.“

Ólafur telur líklegra en hitt að stjórnin haldi út kjörtímabilið þótt það sé algjörlega óvíst. En hverju spáir hann að loknu kjörtímabilinu?

„Það er ólíklegt að núverandi stjórnarsamstarf haldi áfram eftir næstu kosningar. VG gæti auðveldlega tekið þátt í miðju-vinstri stjórn ef kosningaúrslit gefa færi á því. Katrín gæti þá haldið áfram ef hún vill - en ekki endilega sem forsætisráðherra.“

Sjarmi Katrínar óumdeildur

Kristrún Frostadóttir, formaður Samfylkingarinnar, segir að það sem hafi tekist best hjá Katrínu sé að skapa pólitískan stöðugleika í þeim skilningi að hafa haldið út heilt kjörtímabil, sem var yfirlýst markmið.

„En þetta er heldur þröngur skilningur á stöðugleika og hann byggir á samstöðu á milli stjórnmálaflokka um að skipta með sér völdum,“ segir Kristrún.

Það sem hefur tekist verst hjá ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur að sögn Kristrúnar er hvað henni hafi gengið illa að vinna að félagslegum stöðugleika.

„Slíkur stöðugleiki verður að byggja á samstöðu milli fólksins í landinu. Ríkisstjórnin hefur, því miður, beinlínis unnið gegn félagslegum stöðugleika með úrræðaleysi sínu, til dæmis í heilbrigðismálum, í húsnæðismálum og kjaramálum aldraðra og öryrkja,“ segir Kristrún.

Kristrún Frostadóttir og Katrín ræða af virðingu hvor um aðra.

Spurð hvernig Kristrún myndi lýsa Katrínu sem pólitíkusi svarar hún: „Katrín er stjórnmálamaður sem er gædd miklum hæfileikum og sjarma.“

Kristrún heldur áfram: „Katrín ávann sér traust hjá stórum hópi Íslendinga og hefur átt mikið pólitískt kapítal. Þannig varð hún forsætisráðherra. Ég virði hana sem manneskju og stjórnmálaleiðtoga þó að ég hefði ekki gefið sama afslátt og hún á grundvallaratriðum innan velferðarkerfisins og þó að forgangsröðun okkar sé ólík.“

Fréttablaðið spurði Kristrúnu hvað hún telji að taki við að loknu þessu kjörtímabili.

„Á næsta kjörtímabili verður að stokka upp í stjórnmálunum. Ég vona að við jafnaðarfólk fáum sterkt umboð hjá þjóðinni til að leiða breytingar til góðs. Að mínu mati verður stóra verkefnið að endurreisa velferðarkerfið um land allt. Eftir áratug af íhaldsstefnu er kominn tími til að leggja ofuráherslu á kjör, velferð og efnahags venjulegs fólks,“ svarar hún.

Katrín ræddi um Kristrúnu af virðingu í Fréttablaðinu í gær og þóttust sumir greina klakhljóð milli þessara tveggja kvenskörunga.

Tvennt standi upp úr

Eva H. Önnudóttir, prófessor í stjórnmálafræði, segir að þegar litið sé til fimm ára stjórnarsetu Katrínar Jakobsdóttur sem forsætisráðherra, megi segja að einkum tvennt standi upp úr:

„Í fyrsta lagi hefur Katrín leitt þessa óvanalegu samsetningu ríkisstjórnar frá vinstri til hægri. Þrátt fyrir að þessari ríkisstjórn hafi margoft verið spáð falli, er Katrín nú forsætisráðherra á sínu öðru kjörtímabili. Enginn hefur leitt ríkisstjórn eins lengi og Katrín í nær 20 ár.“

Óvenjuleg samsetning frá vinstri til hægri, segir Eva.

Einnig segir Eva að upp úr standi að pólitísk forysta Katrínar í gegnum heimsfaraldurinn hafi tekist vel.

„Í gegnum það tímabil naut hún mikils trausts sem leiðtogi ríkisstjórnarinnar. Að undanförnu virðast vinsældir hennar sem forsætisráðherra og hversu mikils trausts hún nýtur meðal almennings hafa dalað nokkuð og er ekki ólíklegt að það sé vegna ágreiningsmála sem hafa komið upp sem Katrín hefur þurft að svara fyrir sem leiðtogi ríkisstjórnarinnar, eins og t.d. salan á Íslandsbanka og málefni umsækjenda um alþjóðlega vernd.“

Að auki nefnir Eva einn punkt: „Það má kannski segja að það þriðja sem standi upp úr í forsætisráðherratíð Katrínar, er að þrátt fyrir ágreining sem hefur komið upp, hefur hún veitt ríkisstjórninni styrka forystu og verið einn meginstólpinn í að halda ríkisstjórninni saman.“

Flestar stjórnir sitja stutt

Ef fullveldis- og lýðveldissaga landsins er skoðuð frá grunni bendir Ólafur Þ. Harðarson á að frá myndun núverandi flokkakerfis til 1971 hafi flestar stjórnir setið bara eitt kjörtímabil eða minna.

Undantekningar séu að Hermann Jónasson hafi verið forsætisráðherra samfellt frá 1934-42 en í ólíkum samsetningum.

Viðreisnarstjórnin sat í 12 ár samfellt. Ólafur Thors var forsætisráðherra mestallt fyrsta kjörtímabilið en Bjarni Benediktsson eldri sat sem forsætisráðherra 1963-70.

Í þessu ljósi liggur fyrir að Katrínu hefur náð árangri – þvert á alla líkur – og burtséð frá því hvað almenningi kann að þykja um störf ríkisstjórnarinnar.

Athugasemdir