Björn Þorfinnsson
Föstudagur 4. desember 2020
23.00 GMT

Hvað felst nákvæmlega í starfsemi Sprengjudeildar Landhelgisgæslunnar? Vangaveltur um slíkt í vinahóp blaðamanns urðu til þess að tölvupóstur var sendur og nokkrum dögum síðar fékk greinarhöfundur, í eilífri leit að góðum sögum, að mæta í kaffispjall með þremur af sex starfsmönnum deildarinnar. Þeim Sigurði Ásgrímssyni, yfirmanni deildarinnar, og sprengjusérfræðingunum Ásgeiri Jónssyni og Jónasi Þorvaldssyni.

Viðtalið fór fram í skúr á bak við höfuðstöðvar Landhelgisgæslunnar í Skógarhlíð þar sem aðsetur deildarinnar er og það var vel við hæfi að spjallið færi fram við hringborð þar sem starfsmenn deildarinnar leggja á ráðin um næstu verkefni, umkringdir óvirkum sprengjum og sprengjubrotum héðan og þaðan.

Bíða ekki við símann


Fyrstu spurningu er beint að Sigurði og opinberar strax vanþekkingu blaðamanns. Í hverju felst eiginlega starfið í stórum dráttum. Svarið er einfalt – eiginlega öllu! „Við bíðum svo sannarlega ekki eftir því að einhver hringi í okkur og tilkynni okkur að viðkomandi hafi fundið sprengju,“ segir Sigurður. Hann nefnir sem dæmi um verkefni sem starfsmenn deildarinnar hafi sinnt að undanförnu fiskveiðieftirlit á litlum bátum nánast hringinn í kringum landið, að ná í skip af hafsbotni, stoppa olíuleka við erfiðar aðstæður í El Grillo, framkvæma jarðskjálfta á miklu dýpi í sjó fyrir Íslenskar orkurannsóknir og losa bora með sprengiefni uppi á heiði fyrir Jarðboranir. Mikið púður fer í varnir gegn mögulegum hryðjuverkum, það er að segja sprengjuleit þar sem við á.

„Árið 2008 þá stóðum við frammi fyrir miklum niðurskurði hjá Gæslunni. Til að takast á við það þá fórum við að taka að okkur ýmis sérverkefni og það hefur síðan þróast út í að við erum í raun séraðgerðasvið, frekar en sprengjudeild. Það er hringt í okkur með verkefni sem eru nánast óleysanleg og við göngum í þau. Við segjum aldrei nei við verkefnum og trúum því alltaf að lausn sé til staðar á erfiðustu vandamálum,“ segir Sigurður.


Að sögn Sigurðar eru flestir starfsmenn með bakgrunn í björgunarsveitum og ætlast er til að menn séu með kafararéttindi. „Ef þú spyrðir mig hvernig fólk ég vilji í deildina þá myndi ég segja að ég vilji fólk sem geti unnið með öðru en höndunum. Viðkomandi þarf að vera góður kafari og halda sönsum í aðstæðum þar sem hann er einn að störfum og það er stundum kalt, blautt og dimmt.“

Dagarnir geta verið langir í sprengjudeildinni og engir tveir eins. „Konan mín er löngu hætt að spyrja hvort að ég komi heim á kvöldin,“ segir Sigurður.

Stíf fimm ára þjálfun


Ásgeir tekur undir það. „Starfið er þannig að sumir dagar geta verið rólegir og þá notum við til æfinga og viðhalds búnaðar. Síðan koma kannski inn ellefu verkefni á einni viku og þá getur vel verið að maður sofi ekki heima hjá sér allan þann tíma.“ Hann segir það nánast lögmál að erfið verkefni hrúgist inn á sama tíma og oft reyni starfið á. Við
ákveðnar kringumstæður er óskað eftir aðkomu séraðgerðasveitarinnar vegna leitar- og björgunar­aðgerða á landi, í samstarfi við lögreglu og björgunarsveitirnar. Sum þeirra útkalla endi með því að sá sem leitað er að finnst ekki á lífi. „Þetta þekkja allir þeir sem starfa í þessum geira. Þetta er aldrei auðvelt,“ segir Jónas.

Þremenningarnir hafa starfað lengi saman og í spjallinu finnur maður glöggt að á milli þeirra ríkir vinátta og traust. „Sprengjudeildin sinnir allri valdbeitingarþjálfun fyrir þá starfsmenn Landhelgisgæslunnar sem þurfa á henni að halda í störfum sínum, til dæmis starfsmenn varðskipa. Þannig er maður í þeirri forréttindastöðu að kynnast mörgum starfsmönnum Landhelgisgæslunnar og þannig hef ég getað sigtað þá út sem gætu átt erindi í deildina,“ segir Sigurður.

Gríðarleg fjárfesting er í hverjum starfsmanni en til þess að öðlast réttindi sem hryðjuverkasprengjusérfræðingur þarf viðkomandi að undirgangast um fimm ára nám, hér heima til að byrja með en síðan undir handleiðslu danska sjóhersins. Aðspurður hvort að algengt sé að menn klári slíka þjálfun og fari svo bara að vinna í banka þá hlær Sigurður og segir: „Nei, þá ertu bara sendur aðra leið til Ástralíu.“

oliu kafari - El grillo.jpg

Starfið getur oft verið blautt, kalt og dimmt

„Kannski“ ekki í boði


Á þessum tímapunkti slökkva þremenningarnir endanlega drauma blaðamanns um epískar sögur af lífshættulegum aðstæðum þar sem valið stendur milli þess að klippa á græna eða rauða vírinn. „Við gerum yfirleitt hlutina í öruggri fjarlægð og tökum aldrei neinar áhættur. Orðin „kannski“ eða „veit ekki“ eru ekki til í okkar orðaforða þegar við erum að sinna sprengjuútkalli,“ segir Ásgeir.

Jónas tekur undir það. „Starfið okkar snýst í raun um stöðugt áhættumat. Hvað sé best að gera, hvaða afleiðingar það hefur og hvernig við getum komið í veg fyrir, eða lágmarkað, skaðann.“

Áhættusæknir lukkuriddarar eru því ekki eitthvað sem sprengjusveitin er að leita eftir. Mun frekar ábyrgt og lausnamiðað fólk sem getur starfað undir pressu.

Sigurður nefnir sem dæmi að starfsmenn sprengjudeildarinnar hafi verið kallaðir út í óveðrinu sem geisaði í desember í fyrra sem leiddi til þess að rafmagnslaust varð víða á Norðurlandi. „Við máttum engan tíma missa að komast norður. Landhelgisgæslan hafði upplýsingar um að dönsk Herkúles-flutningavél var stödd hérlendis og nokkrum símtölum síðar var Hiluxinn okkar og gríðarlegt magn af búnaði og björgunarsveitarmönnum komnir í 20 þúsund feta hæð. Það skipti svo sköpum í að ná að koma rafmagni fljótt á. Í þessu felst starfið, að finna lausnir við öllum mögulegum vandamálum,“ segir Sigurður.

Af og til birtast í fjölmiðlum fréttir af útköllum sprengjudeildarinnar út af sprengjum frá tíma seinni heimsstyrjaldarinnar. Fæst útköllin rata þó í fréttirnar en á meðal ári eru um 50-60 slík útköll.

Flest duflin týnd


Áður fyrr snerist stór hluti útkalla um tundurdufl, í sjó eða á landi, en þeim útköllum hefur farið fækkandi undanfarin ár. Þó er óljóst hvar stór hluti tundurdufla, sem sett voru í sjóinn í kringum Ísland, eru niðurkomin.

„Það voru um 100 þúsund dufl sett í sjóinn í kringum Ísland. Eitthvað flaut í burtu, eitthvað sökk og einhverju var eytt en enginn veit hvað mikið. Einhver þeirra liggja grafin á söndunum og önnur eru á hafsbotni,“ segir Ásgeir.

Sigurður segir að eftir stríð hafi Landhelgisgæslan sökkt tundurduflum í hafi með öflugum riffli í öruggri fjarlægð. „Síðan voru menn þjálfaðir í að fara um fjörur og land að eyða duflum sem voru hérna. Ég giska á að það sé búið að eyða um fimm til sex þúsund duflum,“ segir Sigurður.

Lengi vel var óvissa um dufl sem Þjóðverjar höfðu sleppt við strendur Íslands. Þá lagðist Sigurður í sagnfræðigrúsk og fann upplýsingar í skjalasafni danska sjóhersins um hvar Þjóðverjar hefðu lagt dufl sín út í sérútbúnum kafbátum sínum. Í framhaldinu var hægt að kortleggja þau svæði betur.

Síðasta útkall sprengjudeildarinnar vegna tundurdufla var í hitteðfyrra. „Þá kom útkall vegna tundurdufls 2. janúar og viku seinna annað útkall vegna tveggja dufla á svipuðum stað. Þau eiga það til að finnast nokkur saman þegar búið er að vera mikið hafrót,“ segir Jónas.

Þremenningarnir tala af innlifun og þekkingu um síðari heimsstyrjöldina og því er réttast að spyrja hvort að starfsmenn deildarinnar verði óhjákvæmilega áhugamenn um þetta tímabil mannkynssögunnar. „Að einhverju leyti. Það er að minnsta kosti afar mikilvægt að þekkja söguna. Þegar við erum í sprengjuútkalli þá þurfum við að reyna að átta okkur á hvers konar sprengja þetta er og af hverju hún gæti verið þarna,“ segir Jónas.

Sprengjusveit LHG 07.jpg

Ásgeir, Jónas og Sigurður

Sagnfræðigrúsk mikilvægt


Sigurður segir að það þurfi ekki að koma á óvart að enn sé mikið af sprengjum úr styrjöldinni að finnast hérlendis. „Við vorum best varða þjóð heims á þessum tíma. Þegar mest var voru hérna um 50 þúsund hermenn og landsmenn allir voru 150 þúsund. Það stóð yfir styrjöld og þessir hermenn þurftu að æfa sig og drituðu sprengjum og skotum á skotsvæðum um allt landið. Við höfum aðallega verið að finna á landi sprengivörpukúlur og fallbyssukúlur en sem betur fer aldrei neinar jarðsprengjur. Þær eru algjör viðbjóður og mín kenning er sú að jarðvegurinn hafi hentað illa hérna. Þær komast ekki svo glatt ofan í hraunið,“ segir Sigurður.
Þörf hafi verið á að kortleggja skotsvæðin betur og aftur lagðist Sigurður í sagnfræðigrúsk. „Ég fékk ábendingu um að þessar skot­æfingar hafi oft verið auglýstar í dagblöðum á þessum árum. Ég fór því á Þjóðskjalasafnið að grúska og þá rakst ég á fjölmargar auglýsingar þar sem herinn tilkynnti að ákveðin svæði, merkt með hnitum, væru lokuð vegna skotæfinga. Það hjálpaði talsvert til í okkar starfi,“ sagði Sigurður.

Eins og gefur að skilja hefur mikið fundist af sprengjum á Reykjanesinu. Sérstaklega á Vogaheiðinni og þar hefur oft hurð skollið nærri hælum. „Fyrir mörgum árum fengum við fregnir af því að einhverjir strákar hefðu fundið sprengjuvörpukúlu og hent henni á milli sín í leik þannig að við þurftum að grípa inn í. Í annað skiptið fundu krakkar í skólaferð aðra slíka sprengju. Kennaranum fannst það þjóðráð að fara bara með sprengjuna í bæinn og skila henni á lögreglustöðina. Tilhugsunin um fulla skólarútu með virka sprengju í fangi kennarans er ansi ískyggileg,“ segir Sigurður og ekki er annað hægt en að hlæja að hinni súrrealísku tilhugsun.

Undir lok síðustu aldar var sett fjármagn í að hreinsa Vogaheiðina eftir bestu getu og að auki var ákveðið að fara í fræðsluherferð. „Við fórum í skólana þarna og héldum fyrirlestra fyrir krakkana um hvað bæri að varast. Einnig var sett fjármagn í að setja upp upplýsingaskilti. Það hefur vonandi skilað sér en blessunarlega hafa ekki enn orðið nein slys,“ segir Sigurður.

Ágætt er að Íslendingar séu meðvitaðir um hættur sem geti leynst um allt land og láti torkennilega hluti í friði. „Við höfum fengið tilkynningar um sprengjur á ótrúlegustu stöðum. Ég man eftir sprengjuvörpukúlu sem fannst í 6-700 metra hæð á fjalli við Siglufjörð og einnig á heiðum á Austurlandi. Það er ráðgáta hvernig þessir hlutir enduðu þarna,“ bætir hann við.

Ásgeir segir að mikilvægt sé að hafa í huga að gamlar sprengjur frá stríðinu verði stöðugt varasamari. „Það var ákveðin vissa varðandi þessar sprengjur hér áður fyrr en hún er ekki lengur til staðar. Sprengjurnar brotna smátt og smátt niður eftir því sem tíminn líður og verða óstöðugri,“ segir hann.

20200602_101932378_iOS.jpg

Sérfræðingar Sprengjudeildar eiga margra ára þjálfun að baki

Illa gengið um dínamít

Eitt hættulegasta efnið sem sprengjudeildin glímir við er dína­mít í tengslum við verktakastarfsemi eða landbúnað. Meðhöndlun Íslendinga á dínamíti var ekki upp á marga fiska áður fyrr, að sögn Sigurðar. „Það var enginn virðing borin fyrir dínamíti og oft hefur mátt litlu muna að illa færi,“ segir hann.

Þremenningarnir rifja upp fjölmargar sögur. Í eitt skipti voru 25 kíló af kristalíseruðu dínamíti fjarlægð úr eldhússkáp íbúðarhúss. Enginn bjó lengur í húsinu en tilhugsunin um heimilisfólk áður fyrr að elda með afar viðkvæmt sprengiefni fyrir ofan sig stendur eftir. Önnur eftirminnileg tilkynning snerist um stráka að leik í Grafarvogi með afar hættulega dínamítstauka.

Mikið af dínamíti var í umferð hér áður fyrr og þá tengdist það meðal annars því að bændur máttu kaupa sprengiefnið hér áður fyrr í nánast ótakmörkuðu magni til þess að sprengja upp steina í túnum. Útköllin voru orðin svo mörg í kringum ákveðið bæjarfélag að ákveðið var að auglýsa í blöðum að skila mætti sprengiefninu inn til eyðingar án nokkurra eftirmála. Það hafði áhrif til góðs.

Sigurður segir að erfiðasta verkefnið sem hann hafi farið í hafi verið í steypustöð á Ísafirði. Inni í verkstæðishúsi hafi verið kaffiskúr og ofan á þaki hans hafi verið um 100 kíló af dínamíti, fljótandi í nítróglíseríni og afar óstabílt. „Ég held að ég hafi sjaldan svitnað jafnmikið í einu verkefni. Við erum með leiðir til þess að stabílísera slíkt sprengiefni en sú lausn virkar aðeins tímabundið. Við þurftum því að fá stóran vörubíl að láni, moka sandi á pallinn og búa til stóran gíg ofan í hauginn. Síðan fórum við í varnarbúnað, gasgrímur og allar græjur, og sprautuðum efnablöndu, sem búin var til á staðnum, yfir sprengiefnið. Þá var óhætt að flytja dínamítið yfir á vörubílinn en svo þurfti að bruna með það í gegnum bæinn undir tímapressu. Þetta var svo sprengt í loft upp úti á Arnarnesi.“

Útköllum vegna dínamíts hefur þó verið að fækka og þar skiptir fræðsla miklu máli. Ásamt Vinnueftirlitinu hefur Sprengjudeildin haldið námskeið fyrir þá starfsmenn verktakafyrirtækja sem sjá um jarðvegssprengingar. Þar er mikil áhersla lögð á hvernig ganga eigi um sprengiefnið og ekki síst að bókhaldið sé í lagi. „Dínamít verður varasamara eftir því sem tíminn líður og því er mikilvægt að kíkja á dagsetningarnar og nota elsta efnið, alveg eins og þú myndir gera við mat í ísskápnum,“ segir Sigurður.

Áður fyrr var náið samstarf milli bandaríska hersins og Sprengjudeildarinnar. Talin voru meiri not fyrir sprengjusérfræðinga hersins annars staðar en á Íslandi og því voru starfsmenn Sprengjudeildarinnar í raun sprengjusérfræðingar hersins. Það fyrirkomulag var líklega einstakt í heiminum. Eins og gefur að skilja fór allt á hvolf hjá varnarliðinu í kjölfar hryðjuverkaárásanna þann 11. september 2001 og þá fóru í hönd eftirminnilegir tímar.

„Ég fór við annan mann upp á varnarliðssvæðið og síðan vorum við bara þar í nokkrar vikur. Það var mikill viðbúnaður og menn voru bara gráir fyrir járnum þarna upp frá,“ segir Sigurður.

Röntgenlýstar skólatöskur

Ekki var tekin nein áhætta og þegar litið er í baksýnisspegilinn þá urðu til nokkrar spaugilegar sögur í kringum ástandið. „Það urðu læti út af öllum torkennilegum hlutum. Ég man að við vorum sendir til þess að röntgenmynda skólatöskur sem fundust á víðavangi. Það var bara gert og það reyndust nú bara vera í þeim blýantar og stílabækur,“ segir Sigurður og hlær.

Í annað skiptið var útkall á jólaskemmtun nokkrum mánuðum eftir ódæðin. „Þá var verið að skiptast á pökkum uppi á varnarsvæði en síðan varð einn pakki út undan sem enginn kannaðist við. Þá vorum við kallaðir til,“ segir Sigurður. Farið var að öllu með gát og því var voldug vatnsbyssa, sem notuð er í slíkum aðstæðum, dregin inn í húsið. „Eftir á að hyggja þá var þetta kannski aðeins of gróft vopn. Við skutum því á pakkann sem splundraðist í tætlur en sprakk auðvitað ekki. Öllu verra var að við fundum ekki byssuna strax aftur, ekki fyrr en að við áttuðum okkur á því að bakslagið var svo mikið að hún hafði dúndrast inn í gifsvegg og var horfin sjónum,“ segir Sigurður brosandi.

Mannúð í fyrirrúmi


Starfsemi Sprengjudeildarinnar er ekki aðeins innan landamæranna. Þremenningarnir hafa allir tekið þátt í að þjálfa her- og lögreglumenn í sprengjueyðingu víða í MiðAusturlöndum í tengslum við þátttöku Íslands í starfsemi NATO. „Við höfum þjálfað Íraka og Jórdani og einnig sinnt verkefnum í Líbanon,“ segir Ásgeir. Um eftirminnilegar ferðir er að ræða en mannúðarsjónarmið ræður alltaf för.

„Klasasprengjur og jarðsprengjur eru mikil ógn þar ytra. Flestir sem láta lífið í slysum tengdum slíkum sprengjum eru fólk undir átján ára aldri. Sprengjurnar eru oft litríkar og vekja athygli barna og ungmenna. Það er því afar þarft að dreifa þeirri þekkingu hvernig eigi að umgangast slík tól og hátta eyðingu þeirra með öruggum hætti,“ segir Ásgeir.

Þá hefur Landhelgisgæslan einnig sinnt björgunar- og eftirlitsstarfi í Miðjarðarhafinu fyrir Frontex, landamærastofnun Evrópu. Sigurður vann í landi í höfuðstöðvunum í Róm á meðan að Jónas og Ásgeir hafa verið á hafi úti. Þar voru dagarnir langir og stundum óvæntir.

Á afmælisdegi Ásgeirs árið 2015 var varðskipið á heimstími undan ströndum Líbíu. „Þá rákumst við á bát og enduðum í þriggja daga verkefni við að bjarga 350 flóttamönnum. Það var með erfiðari björgunum sem ég hef lent í en að sama skapi afmælisdagur sem ég mun aldrei gleyma

Athugasemdir