Að skilja er stórt verkefni sem tekur mikinn toll á einstaklinginn, fyrrverandi parið, börnin sem og aðra nána ættingja. Algengustu árekstrar í skilnaði eru samskiptalegs eðlis en til þess að ferlið gangi sem best er mikilvægt að fólk hugi að grunnþörfum sínum.

Skilnaðir eru nokkuð tíðir hér á landi. Það er sárt að slíta samvistum við maka sinn, sér í lagi þegar börn eru í spilinu og við tekur erfitt ferli. Þegar leiðir skilja leggur fólk upp í ólíkt ferðalag, eftir því hver átti frumkvæði að skilnaðnum og hverjar voru ástæðurnar.

Þetta segja Hrefna Húgósdóttir og Ragnhildur Bjarkadóttir sálfræðingar hjá fyrirtækinu Auðnast sem þjónustar fólk og fyrirtæki um allt er varðar heilsutengda þætti.

Aðilinn sem ekki vildi skilja ferðast fyrst með höfnun í farteskinu og reynir jafnvel ítrekað að leita skýringa á því hvað fór úrskeðis. Það getur haft mikla áhrif á sjálfsmyndina. Í kjölfarið kemur oft reiði og loks vonleysi en síðan fer að birta til og horfir til betri vegar. Mikilvægt er að leyfa sér að fara í gegnum þann tilfinningarússíbana sem skilnaður er, að upplifa allar óþægilegu tilfinningarnar. Sú leið er líklegust til þess að ná jafnvægi og sáttum á endanum.

Aðilinn sem hafði frumkvæðið að skilnaðnum er yfirleitt með mikið samviskubit yfir því að hafa brotið upp einingu. Sá fer gjarnan í sjálfsásakanir og efasmendir um hvort ákvörðunin hafi verið rétt. Þóknun og tilhneiging til að láta undan kröfum fyrrverandi maka, í þeim tilgangi að bæta fyrir samviskubitið, er algengt og verður oft til þess að það hallar á þann sem vildi skilja þegar kemur að úrvinnslu og praktískum málum.

„Eitt að því sem ratar oft inn á borð Auðnast er skilnaður og afleiðingar í kjölfar skilnaðar. Staðreyndin er nefnilega sú að þegar fólk skilur hefur það tímabundin áhrif á öll hlutverk lífsins, og þótt makahlutverkið sé kvatt þarf áfram að sinna foreldrahlutverki og starfshlutverki svo fátt eitt sé nefnt. Auðnast sérhæfir sig í fjölskyldu- og parameðferð sem og öðru tengdu einkalífinu,“ segir Ragnhildur.

„Algengustu árekstrarnir í skilnaði eru samskiptalegs eðlis. Maki fer til að mynda að gefa sér hugsanir hins aðilans og ætla honum ákveðinn tilgang. Staðreyndin er hins vegar sú að ólíkar tilfinningar eru ríkjandi hjá báðum aðilum sem leiðir til þess að túlkun, afstaða og viðbrögð í samskiptum litast af því. Praktískir þættir verða því miður oft algengustu árekstrarnir því tilfinningaleg viðbrögð eru ekki langt undan. Ástæðan fyrir praktískum árekstrum í samskiptum er einnig sú að við skilnað er oft margt ósagt og skortir oft farveg fyrir slík samskipti. Einn aðilinn vill ræða málin og eiga uppgjör á meðan hinn vill horfa til framtíðar.“

Þegar fólk hefur ákveðið að leiðir skilja er mikilvægt að sýna sjálfum sér umburðarlyndi og skilning og sömuleiðis fyrrverandi maka.

„Að skilja er stórt verkefni sem tekur mikinn toll á einstaklinginn, fyrrverandi parið, börnin sem og aðra nána ættingja,“ segir Ragnhildur. „Ef börn eru á heimilinu skiptir máli að undirbúa vel samtal og framkvæmd í kjölfar þess. Þó ber að hafa í huga að börn eru misjöfn og á ólíkum aldri og því fer úrvinnsla fram með ólíkum hætti.“

Fólk þurfi að huga vel að grunnþörfum sínum. Það sé nánast undantekningarlaust að svona ferli komi verulega niður á svefni og matarlyst minnkar oft. Sumir reyni að hafa sem mest fyrir stafni til að dreifa hugsunum á meðan aðrir upplifa lamandi tilfinningu og aðgerðarleysi. „Hér þarf að hlúa að grunnþörfum á raunhæfan hátt. Sofa þegar tækifæri gefst til og borða það sem mann langt í. Hér skiptir tími miklu máli því hann er lækningarmáttur í hjartasári,“ segir Ragnhildur.

Gott sé að kortleggja stuðning úr nánasta umhverfi. „Hverjir eru líklegir til að reynast manni vel? Það eru ekki endilega þeir sem eru fyrstir með ráðin heldur frekar þeir sem hlusta án þess að dæma og leyfa þeim sem er að skilja að fara í gegnum öldur og dali. Fólk hefur ríka tilhneigingu til að mynda sér skoðun eða vita hvað er öðrum fyrir bestu. Það er yfirleitt ekki heillavænlegt á þessu stigi máls,“ segir Hrefna.

Mikilvægt sé að gera sér grein fyrir að margir praktískir þættir eru fyrirferðamiklir sem geta reynst erfiðir þegar tilfinningar eru sterkar. „Það sem við getum ráðlagt fólki sem er að skilja er að leita til fagaðila. Vinir og ættingjar eru vissulega frábært stuðningsnet þegar kemur að umhyggju og praktískum þáttum en þegar kemur að tilfinningalegri úrvinnslu er betra að leita til fagaðila.“

Nýverið tóku í gildi ný lög í Danmörku þar sem barnið er í forgrunni við skilnað, fagleg ráðgjöf hjá hinu opinbera er til boða fyrir hjón með börn sem standa frammi fyrir skilnaði. „Þetta er eitthvað sem við íslendingar ættum að fjárfesta í.“

Hrefna Húgósdóttir og Ragnhildur Bjarkadóttir sálfræðingar hjá fyrirtækinu Auðnast sem þjónustar fólk og fyrirtæki um allt er varðar heilsutengda þætti.

Þrjár algengustu ástæður fyrir skilnaði

Einmanaleiki

Ólíkar væntingar til parsambands og samskipti á mismunandi bylgjulengd þar sem boðskapur kemst ekki til skila.

Sinnuleysi

Fólk setur parsambandið sitt allt of oft í aftasta sæti. Að rækta sambandi er ekki endilega að eiga stefnumótakvöld eða skipuleggja flugeldasýningu. Hlustun, athygli, áhugi og forvitni eru lykilhráefni þegar kemur að því að rækta maka sinn.

Framhjáhald

Ein af ástæðum framhjáhalds er að fólk hefur gefist upp á að láta parsambandið sitt ganga. Það er jafnvel búið að upplifa einmannaleika allt of lengi, festist í rútínu og viðjum vanans og verður jafnvel feimið við að brjóta upp áralangar leiðinlegar hefðir. Svo kemur allt í einu einhver sem sýnir þér áhuga og athygli og í bland við lífeðlislega hrifningu, er tekin ákvörðun um framhjáhald sem hefur afleiðingar.

Mikilvægt er að börnum sé gefið svigrúm.
Fréttablaðið/Getty

Mikilvægt að gefa barninu svigrúm

Stuðningur og áheyrn er það sem barn þarf á að halda þegar foreldrar skilja. Börn eru ólík og upplifa breytingar af þessu tagi á mismunandi hátt en einnig á misjöfnum hraða.

Algengasta áhyggjuefni foreldra sem hafa tekið ákvörðun um að skilja eru börnin sín. Hvernig það snerti þau, líðan þeirra og viðbrögð og hvernig þau takast á við slíkar breytingar. Slíkar áhyggjur valda því oft að foreldrið reynir að hughreysta, laga og jafnvel lofa án þess að átta sig á því hvað barninu er mikilvægast.

„Börn eru ólík, fjölskyldur eru ólíkar og foreldrar ná misgóðum tengslum við börnin sín. Systkini upplifa skilnað með mjög ólíkum hætti. Foreldrar þurfa að axla ábyrgð, sýna stöðugleika í samskiptum og gefa barninu svigrúm til að átta sig á breyttum aðstæðum. Það er meðal annars gert með stuðningi og áheyrn,“ segir Ragnhildur.

„Þegar kemur að unglingum og ungu fólki er mjög mikilvægt að foreldrar séu ekki að gera þau að sínum trúnaðarvinum og ætlast til að þau myndi sér skoðun á hinu foreldrinu. Hér þarf hver og einn í fjölskyldunni að fá svigrúm til að vinna úr breytingunum á mis miklum hraða.“

Eðlilegt er fyrir barn að fara í gegnum sorgarferli þegar foreldrar skilja. Í raun má segja að það sé engin ein leið sem er best því allt fer þetta eftir aldri og persónugerð barnsins sem og því samskiptamynstri sem hefur verið ríkjandi í fjölskyldunni.

„Ef við byrjum að skoða þetta út frá praktískum þáttum er best að upplýsa barnið þegar ákvörðunin hefur verið tekin og komin vissa í frekari framvindu. Út frá tilfinningalegu sjónarmiði er best að ræða við barnið á yfirvegaðan hátt án þess þó að gera lítið úr tilfinningum foreldra. Þetta er yfirleitt sorglegur atburður og þurfum við svigrúm til að upplifa og meðtaka, bæði foreldrar og börn. Mikilvægast er að foreldrar séu móttækilegir fyrir spurningum og tilfinningum barna sinna – þau þurfa sinn tíma,“ segir Hrefna.

Hrefna og Ragnhildur nefna að það þurfi að leita uppi vísbendinga hjá barninu, því oft eiga börnin erfitt með að segja frá eða segja hvað þau eru að upplifa. Það sé fólki eðlislægt að taka tillit til annara og oft fara börnin að taka of mikið tillit til foreldra þar sem þau upplifa vanlíðan foreldra sinna.

Þá segja þær að nærsamfélag barnsins þurfi að vera eftirlitsaðili og fylgjast með breyttri hegðun og líðan barns.

„Við hvetjum foreldra sem eru að ganga í gegnum skilnað að upplýsa kennara barnsins, þjálfara, skólahjúkrunarfræðing og foreldra vina, svo fátt eitt sé nefnt, um breytingarnar hjá barninu. Birtingamynd vanlíðan hjá börnum er misjöfn en getur komið fram í erfiðum tilfinningum líkt og depurð, reiði, sorg og söknuði. Einnig getur hegðunarmynstur breyst og komið niður á námsárangri, félagslegri þátttöku og almennum samskiptum,“ segir Ragnhildur.

Sumir eiga það til að hanga í ástarlausu hjónabandi til þess eins að hlífa börnum sínum. Er það hollt?

„Þegar börn eru ung og skuldbindingar miklar finnst okkur að fólk eigi að vanda vel ákvörðun sína um að fara í sundur. Allt og margir gefast upp of fljótt, án þess að leggja á sig tíma, vinnu og einhug við að endurskapa það sem áður var gott,“ segir Hrefna.

„Hafandi sagt það er líka allt of algengt að fólk hangi í samböndum til að brjóta ekki upp fjölskyldumynstur en axlar ábyrgð á þeim óheilbrigðu samskiptum sem eiga sér jafnvel stað fyrir framan börnin. Börnin okkar læra nefnilega á parsambönd, ástúð og umhyggju í gegnum félagsmótun og eru þar foreldrar fremstir í flokki. Við spyrjum því oft fólk; hvernig fyrirmynd ert þú fyrir börnin þín þegar kemur að því að vera maki, í ástarsambandi, þegar eitthvað bjátar á og svo framvegis.“

Boðorðin fimm

Hrefna og Ragnhildur settu saman fimm ráð sem gott er að tileinka sér í erfiðu ferli skilnaðar.

  1. Þú þarft að tileinka þér þolinmæði. Erfið verkefni taka á og ekki hægt að stytta sér leið í gegnum erfiðar tilfinningar. Góðar líkur eru á því að þú sért að skilja í fyrsta sinn við þennan maka og þá hefur þú engar leiðsagnarreglur um hvað sé best í stöðunni.
  2. Umburðarlyndi og skilningur. Fyrrverandi maki þinn er að fara í gegnum aðra lífsreynslu en þú með ólíkum tilfinningum og hugsunum. Hvorugt ykkar hefur réttara fyrir sér – þetta eru ólík sjónarhorn sem taka þarf tillit til.
  3. Spurðu þig á hverjum degi; Á hverju þarf ég að halda í dag? Hvaða verkefni bíða mín, get ég framkvæmt þau í dag eða er betra að bíða til morguns. Spurðu þig líka, hvað varð til þess að þú komst í gegnum þennan dag.
  4. Settu þér markmið hvernig þú vilt sjá líf þitt eftir ár. Hvar viltu vakna, hvernig viltu hafa daginn þinn, hvernig viltu hugsa til baka og rifja upp þessa tíma.
  5. Dreifðu huganum. Farðu í göngutúr, hringdu í vin, horfðu á sjónvarpið, dustaðu rykið af áhugamáli, lestu. Ekki endilega treysta löngunartilfinningunni þinni – stundum þarf mann ekki að langa, það þarf bara að gera.

Á myndinni eru þær Kolbrún Pálína Björnsdóttir og Kristborg Bóel

Engin kilsja að vinna í sjálfum sér

Kolbrún Pálína Björnsdóttir og Kristborg Bóel ákváðu að leiða saman hesta sína og gera þætti um skilnaði. Hugmynd þeirra á rætur sína er rekja í persónulega reynslu þeirra beggja en Kristborg skrifaði bókina 261 dagur sem byggð er á dagbók hennar eftir skilnað.

„Sjálf hef ég alla tíð verið meðvituð um það að vinna í sjálfri mér og iðkað hina ýmsu andlegu vinnu til að stækka og þroskast. Þegar svo að það kom að þessari reynslu, að skilja – áttaði ég mig á því að ég kunni það ekki og átti engin verkfæri til. Ekki frekar en nokkur annar þegar ég fór að tala við fólk í sömu sporum. Enda hefur engum verið kennt að skilja,“ segir Kolbrún Pálína.

Hún segir þættina í raun svar við þeirri þörf að skilja hvað það raunverulega er að skilja og að fá samþykki fyrir öllum þeim tilfinningaskala sem fólk fari í gegnum í ferlinu, bæði andlega og líkamlega.

„Þættirnir hafa hinsvegar tekið á sig stærri mynd því áður en maður skilur þarf víst ástarsamband eða hjónaband til. Við skoðum því mjög vel nútímasambönd, helstu álagsþætti þess og helstu orskök skilnaða í dag og hvort að kröfur fólks til sambanda séu orðnar óraunhæfar.“

Kolbrún segir þær stöllur hafa fengið mikla innsýn í ferli skilnaðar og að ákveðinn rauður þráður hafi myndast við vinnslu þáttanna. Sá snúi alfarið að einstaklingnum sjálfum.

„Fagfólk er almennt sammála um það að því betur sem þú þekkir sjálfa/n þig og þínar þarfir því betur í stakk búinn ertu í gott samband. Því ef þú veist ekki sjálf/ur fyrir hvað þú stendur eða þekkir ekki langanir þínar og skoðanir nægilega vel geturðu ómögulega sett þá kröfu á aðra manneskju, eða sett það í hendurnar á öðrum að gera þig hamingjusama/n,“ segir Kolbrún.

„Þannig að það er engin klisja að fólk þurfi að vinna í sjálfum sér. Það er einfaldlega algjör nauðsyn. Sérstaklega eftir sambandsslit. Þá þarf fólk að staldra við og uppfæra sig og finna út úr sér áður en það heldur í næsta samband. Það sem hefur svo kannski komið hvað skemmtilegast á óvart er að að finna hvað fólk tekur ofboðslega vel í að taka þátt í verkefninu svo það virðist vera mikil þörf fyrir það að ræða opinskátt um þessi mál. Loksins!“

Þættirnir eru sjö talsins og fara í sýningu á Sjónvarpi Símans í september en Kolbrún og Kristborg unnu þá í samvinnu við Sagafilm.