Þegar fund okkar ber að eru Kári og hans teymi á lokametrunum að skila vísindagrein í erlent fræðirit sem hann getur að svo stöddu ekki gefið upp nafnið á. „Venjulega tekur það okkur þrjá til sex mánuði að skrifa vísindagrein. Nú erum við að gera það á þremur dögum,“ útskýrir Kári. Gögnunum sem greinin er byggð á var jafnframt safnað dagana tíu þar á undan. Hvort tveggja er óvanalega stuttur tími enda þarf vart að taka fram að aðstæður séu fordæmalausar.

Það var föstudaginn 13. mars að Kári fékk þá hugmynd að Íslensk erfðagreining skyldi leggja sitt af mörkum í baráttunni við COVID-19 með því að skima fyrir veirunni í samfélaginu almennt.

„Mér fannst ólíklegt að hægt væri að skilja vírusinn án þess að vera með þannig gögn,“ segir Kári og útskýrir að ef vírusinn fyndist í 95 prósentum þeirra sem skimaðir eru hefði það enga þýðingu að finna hann í þeim sem veikjast. „Þannig að það varð að gera þetta og við vorum með tækin, þekkinguna og fjármagnið til þess.“

Kraftaverk að þetta hafi tekist

Íslensk erfðagreining hefur lengi vel framkvæmt heilsufarsrannsóknir í Turninum í Kópavogi þar sem 50 manns starfa. Nú á meðan heimsfaraldur geisar þótti ekki réttlætanlegt að halda þeim áfram enda um blóðsýnatöku að ræða. „Við urðum því að loka þeirri starfsemi og vorum þá með 50 starfsmenn lausa sem gátu séð um að taka sýni.“

Kári segir einmitt þurfa 50 starfsmenn til að ná 1.000 sýnum á dag og fyrirtækið hafi því strax hafist handa við að undirbúa skimanir og setja þær undir eins af stað.

„Eins og ég sé það, er það algjört kraftaverk að okkur skuli hafa tekist að koma upp þessari framkvæmd í Turninum þar sem við getum tekið á móti fólki án þess að setja það í hættu. Að ná að koma upp rannsóknarstofu sem er að greina þessa RNA-veiru á þennan hátt, setja upp aðstöðu til þess að raðgreina veiruna og vera búin að búa til af þessu ákveðna mynd og ákveðna þekkingu sem hægt er að senda út í heim; mér finnst þetta mjög flott. Hér hefur fólk unnið dag og nótt. Það hefur enginn spurt hvenær það megi fara heim eða hvort það fái sérstaklega borgað fyrir þessa vinnu eða sérstakt kredit. Það hafa allir lagst á eitt.“


Veiran sem rústar heiminum


Hvert er markmiðið með skimunum til lengri og skemmri tíma litið?

„Markmiðið er að skilja það sem er að gerast vegna þess að sá skilningur er forsenda þess að geta tekist á við þetta. Það er ekkert annað markmið með þessum skimunum. Ég vildi bara leggja okkar af mörkum til þess að búa til skilning á þessari veiru sem er að rústa heiminum eins og stendur.“

Hefur það komið þér á óvart hversu skæður faraldurinn er?

„Nei. Vegna þess að ég hef engar forsendur til að gera mér í hugarlund hvernig faraldur verður. Hvernig fer þetta? Maður er oft að velta því fyrir sér hvort þessi veira verði eins banvæn og menn eru að spá. Hún breiðist greinilega mjög hratt út og er að deyða fólk sem er veikt fyrir en maður veit ekki hversu banvæn hún reynist í lokin. Árið 1918 voru í kringum 98.000 íbúar á Íslandi og spænska veikin dró 487 manns til dauða. Þannig að til þess að geta keppt við spænsku veikina yrðu að deyja hér í kringum 1.600 manns. Það er svolítið ógnvekjandi.“

Er einhver sérstaða sem myndast við rannsóknir hér á Íslandi sem gæti nýst í baráttunni?

„Við vitum meira um dreifingu þessarar veiru hjá íslenskri þjóð heldur en nokkur önnur þjóð í nokkru öðru landi, því við höfum skimað svo miklu meira. Við vitum að að minnsta kosti eitt prósent þeirra sem komu í skimun hjá okkur voru jákvæðir fyrir veirunni sem þýðir ekki endilega að eitt prósent þjóðarinnar sé með hana. Ég reikna með því að þeir sem eru hræddir séu líklegri til að koma en hinir. Og sumir þeirra sem eru hræddir hafa ástæðu til að vera það.

Ég reikna því með því að tíðnin sé eitthvað minni í samfélaginu almennt. Hversu mikið minni veit ég ekki en ég hugsa að hún sé svolítið minni.

Það var búið að greina, þegar ég skoðaði þetta síðast, í kringum 800 manns, en eitt prósent af íslenskri þjóð er 3.600 manns. Þannig að ef sú tala væri rétt væru tæplega 3.000 manns að sveima um samfélagið sýktir og að smita út frá sér.“

Við vitum meira um dreifingu þessarar veiru hjá íslenskri þjóð heldur en nokkur önnur þjóð í nokkru öðru landi, því við höfum skimað svo miklu meira.

Skepnan hlífir börnunum okkar

Kári bendir á að það sé ýmislegt sem bendi til þess að eitt prósent talan sé of há. „Númer eitt, börn og unglingar smitast síður en fullorðnir. Ef þau smitast þá veikjast þau jafnframt minna.“

Kári segir í kringum 700 börn hafa verið skimuð hjá Íslenskri erfðagreiningu og Landspítalanum og feikilega fá reynst jávæð. „Í okkar þýði fundum við ekkert barn undir 10 ára aldri og í þýði Landspítalans fundust þrjú. Þannig að það voru þrjú af 700 undir 10 ára sem sýktust og sumir þessara krakka eiga báða foreldra sýkta.

Þannig að náttúran hefur einhvern veginn hannað þessa skepnu þannig að hún hlífi börnunum okkar, sem mér finnst mjög elegant og flott. Við erum greinilega að takast á við veiru sem er einhvers konar heiðursveira,“ segir Kári í léttum tón.

Hvaða þýðingu hefur það að fjölmargar stökkbreytingar veirunnar hafa greinst?

„Ég veit ekki hvað getur kallast margar stökkbreytingar, en þessi veira stökkbreytist mjög mikið. Við höfum fundið hundrað og þrjátíu stökkbreytingar sem ekki hafa fundist utan Íslands, en það þýðir ekki endilega að þær sé ekki að finna utan Íslands. Við höfum raðgreint svo miklu meira en allir aðrir.

Við höfum raðgreint yfir 370 veirur á meðan allur heimurinn samanlagt hefur raðgreint 1.000. Það er ekkert ólíklegt að eitthvað af þessum stökkbreytingum finnist utan Íslands ef menn raðgreina meira.

En hún er að stökkbreytast, og afleiðingin af því er að ef þú skoðar raðir niturbasa, þá geturðu séð alls konar mynstur. Þar sér maður mynstur sem finnst í Austurríki, annað mynstur sem finnst á Ítalíu, þriðja á Englandi, fjórða í Bandaríkjunum, fimmta í Kína og svo framvegis. Þetta gerir það að verkum að þegar við horfum á þessa rúmlega 800 sem hafa greinst á Íslandi þá getum við, með því að skoða raðirnar af niturbösum, ákvarðað hvaðan veiran sem einstaklingur er með, hefur komið inn í landið.

Til að byrja með þá var meirihluti tilfellanna sem Landspítalinn greindi, frá Ítalíu og Austurríki. Hægt og rólega breyttist það þegar við vorum að skima og gátum sýnt að sýkingarnar voru líka að koma frá öðrum stöðum og því var það fólk skoðað nákvæmar.

Núna er minnihluti veiranna sem hér finnast frá þessum svæðum sem fyrst voru greind. Þegar við skoðum sýkingarnar sem eiga sér stað innanlands og verða ekki raktar út á við, þá er ýmislegt sem bendir til þess að þær komi ekki frá Ítalíu og Austurríki heldur frá Englandi og þar í kring.

Þannig að á meðan við vorum að einbeita okkur að Ölpunum var veiran að lauma sér inn í landið með fólki frá Englandi og öðrum löndum. Sú staðreynd að smitin sem eiga sér stað hér eru með annað mynstur heldur en það sem verið er að greina uppi á Landspítala, bendir til þess að þó það séu kannski ekki eitt prósent Íslendinga smitaðir, þá er mjög líklegt að veiran sé komin mjög víða.“

Kári starfaði við Chicago háskóla þegar AIDS faraldurinn kom upp og segir það hafa verið mun illvígari veiru sem þó hafi unnist bugur á. Fréttablaðið/Ernir

Hvað þýðir það fyrir framgang sjúkdómsins að hann stökkbreytist svo ört?

Kári segist ekki vera með svarið við því, bæði komi til greina að stökkbreytingar veirunnar hafi engin áhrif eða þær geri hana meira smitandi eða grimmari. „Flestar þessara stökkbreytinga hafa líklega engin áhrif. Við fundum einn einstakling sem var með tvö form af veirunni, annað með stökkbreytingu en hitt ekki. Þeir sem smituðust af þessum einstaklingi voru allir með það form sem var með stökkbreytinguna. Sem gefur þann möguleika að stökkbreytingin hafi gert hana hvassari en það er líka vel mögulegt og kannski líklegra að þetta gerist af tilviljun einni saman. Það segir okkur ekkert örugglega að sú stökkbreyttari sé grimmari.“

Tilviljun ræður öllu

Hvers vegna eiga flestar veirusýkingar upptök sín í Kína?

„Þetta er ekki sanngjörn spurning. Ef veira sem hefur búið í leðurblöku fer í aðra skepnu og síðan í mann, ef hún gerir það á annað borð eru býsna stórar líkur á að hún geri það í Kína því þar býr fjórðungur mannkyns. Ég held að það sé ekki hægt að kenna lifnaðarháttum Kínverja þar um. Tilviljun ræður öllu í þessu lífi, hún er hinn eini sanni guð.“

Tilviljun ræður öllu í þessu lífi, hún er hinn eini sanni guð.

Er hægt að fyrirbyggja slíkan faraldur?

„Faraldur af þessari gerð er nokkuð sem menn hafa verið að velta fyrir sér í dálítið langan tíma. Þú getur til dæmis fundið á Youtube fyrirlestur frá TED-ráðstefnu sem Bill Gates flutti fyrir svona sex, sjö árum. Þar lagði hann áherslu á að við værum ekki undirbúin undir svona faraldur, svo illvíga veiru. Hann lýsti því sem myndi gerast ef hún kæmi og það er næstum því eins og ljósmynd af því sem er að gerast núna. Þótt þetta væri óvænt þá var það ekki endilega ófyrirsjáanlegt að svona gæti gerst.“

AIDS var mikið erfiðari veira

Vísindasamfélagið, getur það lagt meira af mörkum í baráttunni?

„Það er verið að vinna að því um allan heim að búa til bóluefni og finna leiðir til að takast á við þetta.“ Kári rifjar það upp að hann starfaði við Chicago háskóla þegar AIDS-faraldurinn kom upp og segir hann að mikið erfiðara hafi verið að takast á við þá veiru.

„Okkur fannst eins og um væri að ræða fyrsta kaflann í endalokum mannkyns. En á ótrúlega skömmum tíma tókst vísindasamfélaginu að ná tökum á þessari veiru. Ég held því fram að sigur vísindasamfélagsins á AIDS sé stærsti sigur þess í heila öld. Þetta var miklu erfiðari veira.“

Kári segir kórónaveiruna sem veldur Covid 19 vera mun einfaldari veiru sem jafnframt sé líkari því sem áður hafi sést, auk þess sem vísindamenn búi yfir meiri tækni og geti unnið hraðar. „Þessi veira kom fram í lok desember og menn eru nú þegar farnir að prófa bóluefni í klínískum tilraunum á fólki. Þetta hefur tekist á aðeins þremur mánuðum og það er alveg stórkostlegt. Ég hef fulla trú á því að innan tiltölulega skamms náist einhvers konar stjórn á þessu.“

En hvað á hann við með innan tiltölulega skamms tíma?

„Ég held að samfélagið okkar verði alveg á hliðinni í tvö ár. Ég held að efnahagslegar afleiðingar muni reynast okkur erfiðar og við eigum fyrir höndum hálft ár eða svo þar sem verður erfitt með aðföng. Við getum lifað hér mjög vel en ég held að neyslumynstur okkar breytist.“

Þessi veira kom fram í lok desember og menn eru nú þegar farnir að prófa bóluefni í klínískum tilraunum á fólki. Þetta hefur tekist á aðeins þremur mánuðum og það er alveg stórkostlegt.

Dugleg þegar áföll steðja að


Ertu þá að tala um vöruskort?

„Skort á sumum vörum sem eru kannski meiri lúxus en þörf. Við höfum kannski bara ósköp gott af því að fara í gegnum þannig lagað en það má víst ekki segja þannig vitleysu.“

Kári segist finna fyrir mikilli samstöðu fólks og gaman sé að verða var við það hversu mikið fólk sé reiðubúið að leggja á sig. „Okkur vantar pinna og ég hef fengið símtöl frá forstjórum sirka 10 fyrirtækja sem spyrja hvernig þeir geti lagt af mörkum. Menn hafa verið að hringja út um allan heim til að reyna að finna fyrir okkur pinna.“

Talið berst að íslenskri þjóð, brestum hennar og styrkleikum. „Við kunnum ekki að vera rík og við kunnum ekki að láta okkur líða vel í þessu samfélagi. En við erum býsna dugleg að takast á við áföll. Þetta er auðvitað ofboðslegur persónuleikabrestur að geta ekki látið sér líða vel,“ segir Kári og hlær. „Að geta einungis brugðist vel við þegar skellurinn kemur. En það er erfitt að verða ekki klökkur núna þegar maður verður vitni að fólki rjúka upp til handa og fóta til að gera hvað sem er til að hjálpa.“

Eigum nú að snúa bökum saman


Finnst þér ríkisstjórnin hafa staðið sig í sínum aðgerðum?

„Mér finnst ríkisstjórnin hafa staðið sig ótrúlega vel með því að hafa ekki skipt sér af því hvernig fagmennirnir eru að stjórna þessu. Nú finnst þér þetta kannski ekki mikið hrós en þetta er mikið hrós. Í löndunum í kringum okkur hafa ríkisstjórnir tekið fram fyrir hendurnar á fagaðilum og lokað landamærum, lokað skólum og gert alls konar ráðstafanir, gegn ráðum þeirra sem eiga að vita betur. Okkar ríkisstjórn hefur staðið sig stórkostlega hvað þetta snertir og ég er mjög montinn af þeim.“

Kári segist svitna örlítið við að hrósa ríkisstjórninni en bætir þó við að hana skipi gott fólk. „Nú er ekki sá tími sem maður á að þykjast vita betur og gagnrýna. Það verður að bíða betri tíma. Núna eigum við að snúa bökum saman og róa öll í sömu áttina.“

Kári hefur verið óspar á hrós til handa þríeykinu í framlínu baráttunnar, þeirra Ölmu Möller, Þórólfs Guðnasonar og Víðis Reynissonar.

„Þetta er bara svo gott fólk! Það er að vinna sína vinnu vel. Ég er mikill aðdáandi Ölmu landlæknis, hún er alveg stórkostleg. Ég hafði reynt hana að svo mörgu góðu áður en við byrjuðum á þessu verkefni,“ segir Kári og fer jafnframt fögrum orðum um kollega hennar tvo.

Þetta er bara svo gott fólk! Það er að vinna sína vinnu vel.

En maður kemst ekki hjá því að leiða hugann að því, nú þegar tilfellum fer að fjölga og færast yfir á spítalann, hvernig það muni ganga að höndla þetta fólk sem er orðið það lasið að það þarf hjálp öndunarvéla. Það er töluvert áhyggjuefni en ég held samt að við komumst í gegnum þetta án þess að allt koðni, ég held að það séu meiri líkur en minni á því. Ég hef tröllatrú á þessu fólki.“

Fólk tekur þessu ofsalega vel


Dætur Kára og barnabörn búa bæði í London og Los Angeles og heyra má á Kára að honum þætti þægilegra að fá sitt fólk heim. „Ég var alltaf að reyna að hvetja Sólveigu dóttur mína til að koma heim en hún hlustaði ekkert á mig, heldur ferðaðist til Suður-Afríku.

Hún hringdi svo í mig fyrir nokkrum dögum og ég hélt að hún væri loks farin að taka þetta alvarlega en þá sagði hún bara: „Pabbi, ég var að horfa á viðtal við þig í sjónvarpinu áðan og þú verður að fara að taka úr þér blinda augað – þetta er allt of ljótt!“ rifjar Kári upp og skellihlær. „Það var nú allt áhyggjuefnið!

Það virðist engin þjóð vera að takast á við þetta eins vel og við. Ég verð ekki var við neitt panikk hér á landi. Ég verð ekki var við að það sé verið að tæma hillur í búðum. Mér finnst fólk taka þessu bara ofsalega vel.“

Þó einhverjir kalli eftir hertari aðgerðum hér á landi segist Kári treysta dómgreind þeirra sem séu við stjórnvölinn fullkomlega. „Það er hægt að setja röksemdir fram fyrir öllu milli himins og jarðar en það er mjög mikilvægt að gæta þess að aðgerðirnar sem við ráðumst í hafi ekki verri afleiðingar en veiran sjálf. Mér finnst þau feta þennan milliveg ansi skemmtilega og nota kommon sens mikið. Ég hef ekkert út á það að setja hvernig þau vinna þetta. Mér finnst þau perfekt.“

Æðruleysisbænin á vel við núna

Óttastu að sýkjast sjálfur?

„Nei, það held ég ekki. Ég held að ég væri ekki í vinnunni ef ég væri mjög hræddur við þetta. Nú ef ég sýkist þá sýkist ég. Ég vona að ef ég sýkist þá jafni ég mig en ef ég jafna mig ekki þá er ég búinn að lifa býsna góðu lífi. Þetta er eitt af því sem maður getur í raun ekkert gert við. Ég held að þetta sé eitt af þeim augnablikum þar sem einhvers konar æðruleysisbæn myndi passa mjög vel.

Það er sumt sem við getum gert: Við getum þvegið á okkur hendurnar, haldið svolítilli fjarlægð og verið heima hjá okkur eins mikið og hægt er. Við getum lifað heilbrigðu lífi, borðað vel og hreyft okkur og svo framvegis. Þegar maður er búinn að því þá er þetta bara í höndum þessa guðs sem heitir tilviljun.“