Hákon Hákonarson, forstöðulæknir erfðarannsóknaseturs barnaháskólasjúkrahússins í Fíladelfíu, þekkir vel til sögu Katrínar Bjarkar Guðjónsdóttur, sem Fréttablaðið ræðir við í Helgarblaðinu, og hefur frá fyrsta degi leitað lækningar fyrir hana og aðra sem þjást af arfgengri íslenskri heilablæðingu.

Getur þú sagt mér stuttlega frá þessum sjúkdómi?

Sjúkdómurinn sem um ræðir gengur undir nafninu arfgeng íslensk heilablæðing og orsakast af stökkbreytingu í erfðavísi sem kallast cystatin C, en þessi amínósýrubreyting veldur sjúkdómnum. Stökkbreytt cystatin C veldur því að mýlildi (amyloid) fléttast saman og hleðst upp í líkamanum, en heilaæðar eru sérstaklega viðkvæmar fyrir þessari upphleðslu, sem leiðir að lokum til þess að æðin annaðhvort rofnar og það verður heilablæðing eða lokast sem orsakar heiladrep (ischemic stroke).

Í upphafi geta þessar blæðingar verið vægar og haft tiltölulega lítil einkenni, eins og Katrín lýsti í upphafi, en vanalega ágerast þær með tímanum og geta valdið lömunum sem ganga misvel til baka. Stærstu og mestu blæðingarnar geta síðan valdið dauðsföllum.

Hvers vegna er talað um arfgenga heilablæðingu?

Sjúkdómurinn er ættlægur og erfist með ríkjandi hætti, þannig að það nægir að einn stafur í erfðamenginu sé breyttur til að sjúkdómurinn komi fram (amínósýrubreyting, L68Q).

Í ríkjandi sjúkdómum eru helmingslíkur á að nýfætt barn erfi gallaða genið sem leiðir til sjúkdómsins, og erfist það þá annaðhvort frá föður eða móður.

Hvenær og hvar kom hún fram?

Þegar ættfræðigrunnur Íslendinga er skoðaður, bendir allt til þess að þessi stökkbreyting hafi átt sér stað í ákveðnum einstaklingi fyrir um 500 árum. Það er möguleiki að einhver ávinningur hafi fylgt stökkbreytingunni á þeim tíma, en meðalaldur fólks var ekki hár þá og það er athyglisvert að einstaklingar sem báru þennan erfðavísi (gen) lifðu eðlilegu lífi og náðu sama lífaldri fram á 19. öld.

Fæða Íslendinga fram að þeim tíma var mjög ketogen (kjöt sem geymt var með mismunandi hætti), en þegar sykurinnflutningur byrjaði á síðari hluta 18. aldar fór í framhaldi að bera á því að fólk sem átti ættir að rekja til þeirra sem báru þennan erfðavísi (sem við vitum í dag, en var ekki þekkt á þeim tíma) fór að fá heilablæðingar og deyja á unga aldri (20-40 ára). Það sem er athyglisverðast er að þessi ketogen fæða Íslendinga á þeim tíma, hefur ákveðin afoxunaráhrif sem mögulega hefur komið í veg fyrir að mýlildið fléttaðist saman, en ófléttað mýlidi fellur ekki út í æðar eða aðra líkamshluta.

Er sjúkdómurinn á undanhaldi eða fjölgar tilfellum hans?

Þar sem þeir einstaklingar sem eru arfberar af þessum erfðavísi fá oft áföll á unga aldri og deyja ungir, þá fjölga þeir sér síður og sjúkdómurinn ætti því að vera frekar á undanhaldi, en þetta hefur þó ekki verið rannsakað.

Í dag getum við notað ættfræðigrunn okkar Íslendinga sem byggir á fjölskyldusögu hans, til að reikna út hættuna á að einstaklingur sé arfberi þessa erfðavísis. Við slíka útreikninga er nokkuð ljóst að það eru tugir Íslendinga, mögulega hundruð, sem hætta er á að beri þennan erfðavísi og vita ekki um það.

Þegar við byrjuðum okkar rannsóknir þá fengum við ekki leyfi frá yfirvöldum eins og Vísindasiðanefnd og Lyfjastofnun til að leita til einstaklinga sem eru í áhættu vegna fjölskyldutengsla og bjóða þeim í próf til að útiloka eða staðfesta sjúkdóminn, þar sem það er talið að það brjóti í bága við persónuverndarlög að upplýsa einstaklinga um að hætta sé á að þeir beri gallaða genið, þar sem reikna má með að sumir þeirra, að minnsta kosti, myndu ekki vilja vita það.

Við getum því einungis nálgast einstaklinga í gegnum þá sem eru með þekktan sjúkdóm (yfirleitt vegna þess að þeir hafa fengið heilablæðingu), ef þeir eru tilbúnir að ræða við skyldmenni um að láta vita hvort þeir eru arfberar eða ekki. Það geta hins vegar allir, sem hafa á því áhuga, óskað eftir að fara í erfðapróf á erfðafræðirannsóknastofu Landspítalans.

Nú fyrirfinnst þessi sjúkdómur aðeins á Íslandi – hversu mörg tilfelli eru þekkt og hvers vegna ætli hann finnist aðeins hér?

Lyfjarannsóknin sem við erum að framkvæma hefur einungis leyfi yfirvalda (Lyfjastofnunar, Vísindasiðanefndar og Persónuverndar) til að leita til þeirra sem eru með þekkta stökkbreytingu – þetta eru um 25 einstaklingar á Íslandi.

Hins vegar segir ættfræðigrunnur okkar Íslendinga að það séu tugir og mögulega hundruð Íslendinga sem eru í 25 til 50% hættu á að bera þennan gallaða erfðavísi – en við höfum ekki leyfi til að leita til þeirra vegna persónuverndarlaga.

Það er líklegt að sumum finnist þetta vera rangt, ekki síst ef um er að ræða lyf sem getur komið í veg fyrir sjúkdóminn. Þetta er því viðkvæmt mál og þær siðfræðireglur sem við förum eftir, eru að upplýsa einstaklinga ekki um að þeir séu í áhættu að bera gallaða genið nema þeir óski sjálfir eftir því.

Hvað heitir lyfið og hvernig virkar það?

Lyfið heitir Kacityn og var gefið nafn af Katrínu. Lyfið kemur í veg fyrir að mýlildi geti fléttast saman, en einungis fléttur sem þannig myndast falla út í æðar og aðra vefi líkamans, svo lyfið stoppar nýjar útfellingar og samkvæmt niðurstöðum úr þeim rannsóknum sem við höfum gert bendir allt til þess að mýlildin sem hafa fallið út leysist upp á einu til tveimur árum, samkvæmt mælingum á útfellingum í húð þessara einstaklinga.

Hvert eruð þið komin í prófunum á lyfinu?

Við komum til með að ljúka rannsókn á rúmlega 20 einstaklingum, þar sem 17 fóru í lyfjameðferð, núna í haust og förum þá ítarlega yfir öll rannsóknargögnin.

Hverjir eru með þér í þessum rannsóknum? Hafa þær tekið mikinn tíma og verið kostnaðarsamar?

Ég er að vinna með starfsfólki á Landspítalanum og Háskóla Íslands að þessum rannsóknum. Við byrjuðum að skrifa rannsóknarprótokol árið 2017, eftir að hafa rannsakað blóð- og húðsýni frá þessum einstaklingum í rúm tvö ár og fundið lyf sem kom í veg fyrir að mýlildið fléttaðist saman og fengum prótokolinn samþykktan í maí 2019 og höfum verið að prófa lyfið á þátttakendum síðan. Það var mjög mikill vilji, hjá öllum sem við leituðum til sem höfðu þekktan sjúkdóm, til að taka þátt – við náðum nánast öllum inn í skimun, en suma varð að útiloka út af þeim kríteríum sem leyfi var gefið fyrir. Þetta vissulega kostar sitt, en ef það hjálpar og kemur mögulega í veg fyrir að sjúkdómurinn myndist, ef tekið nógu snemma á ævinni, eða hemur framvindu sjúkdómsins, þá spyr maður ekki að kostnaði.

Hverjum gæti lyfið hjálpað?

Öllum þeim sem hafa þessa ákveðnu stökkbreytingu (L68Q) og mögulega aðra arfgenga sjúkdóma þar sem um er að ræða útfellingar á eggjahvítuefnum. Mýlildi er vissulega eitt aðallíkamsefnið sem fellur út í heila sjúklinga með Alzheimer-sjúkdóm, þannig að það er ekki útilokað að þetta lyf geti hjálpað þar líka.

Hefur það hægt á þróun sjúkdómsins í tilfelli Katrínar?

Ef marka má sjúkdómseinkenni Katrínar, fékk hún heiftarlega blæðingu um það bil einu ári eftir greiningu sem lamaði hana algerlega. Hún hefur verið á lyfinu síðan með góðum árangri og ekki fengið neina alvarlega blæðingu síðan, sem er góðs viti.

Þegar við skoðuðum útfellingar á mýlildinu í húð hennar, þá sýndi hún 70% lækkun eftir að hafa verið á lyfinu í 15 mánuði. Þetta er mjög jákvætt, en ætla má að ef mýlildið er að hverfa úr húðinni sé það líka að hverfa úr heilanum og heilaæðum. Við höfum hins vegar engin góð greiningartæki til að staðfesta það í dag en það verður vonandi í framtíðinni.

Ertu bjartsýnn á að það geti hjálpað einstaklingum í áhættuhópi og ætti að taka það í fyrirbyggjandi skyni?

Það er ekki spurning í mínum huga að lyfið er að koma í veg fyrir að mýlildi fléttist saman, enda höfum við sterk gögn sem sýna það og ef mýlildi fléttast ekki saman, þá fellur það ekki út í æðar og aðra vefi líkamans.

Ef niðurstöður úr rannsókninni sýna jákvæð áhrif, hliðstætt því sem okkar bráðabirgðaniðurstöður benda til, þá tel ég mikilvægast að byrja að gefa lyfið þeim sem eru arfberar á unga aldri, en það eru engar aukaverkanir af þessu lyfi sem við þekkjum sem skipta máli. Því það gæti komið í veg fyrir að sjúkdómurinn myndi nokkurn tíma þróast, því það yrðu engar útfellingar.

Þegar við höfum farið yfir niðurstöður rannsóknarinnar sem við erum að framkvæma þá komum við til með að vita meira um hvernig staðan er. Næstu skref væru svo að fá leyfi til að sækja til þeirra sem eru í áhættu, greina þá sem eru jákvæðir og byrja meðferð strax og meta svo áhrifin yfir næstu 5-10 ár, því ef hægt er að koma í veg fyrir útfellingar á mýlildi, þá er enginn sjúkdómur, þrátt fyrir að viðkomandi beri gallaða genið.