Trúnaðarmaður fangavarða segir álagið svo mikið í fangelsum að hvorki sé hægt að tryggja öryggi fangavarða og fanga né sinna betrun fanga. Á þessu ári hafa verið gerðar þrjár líkamsárásir á fangaverði, þar af tvær alvarlegar.

Alls eru starfandi á landinu 140 fangaverðir. Hver þeirra tekur að meðaltali 2,2 aukavaktir í hverjum mánuði til að tryggja öryggi í fangelsum. Vinnuþörfin og álagið er mikið á hvern starfsmann, segir Garðar Svansson, trúnaðarmaður Fangavarðafélags Íslands. Hann segir stjórnmálamenn hafa hundsað þennan málaflokk.

Hann segir að það sé þeirra markmið að hafa fanga og fangaverði í öruggu umhverfi og að fangelsin séu betrunarvist, en að eins og staðan sé núna sé hvorugt möguleiki.

„Við fögnum því þegar betrun tekst en því miður þá er staðan þannig í dag að það er ekki möguleiki að ná því. Við höfum ekki fjármagn eða starfsmenn til að sinna því. “

Í upphafi árs lýsti Fangavarðafélag Íslands yfir miklum áhyggjum af öryggi fangavarða innan fangelsanna. Félagið sagði mikinn skort vera á starfsfólki, það vantaði í það minnsta 20 til starfa, og skoraði á yfirvöld að bæta aðbúnað og öryggi fangavarða.

Fleiri eggvopn og árásir

Garðar Svansson, trúnaðarmaður Fangavarðafélags Íslands, segir ekkert hafa breyst síðan þá. Í vikunni var greint frá því að aukið álag væri á fangelsum landsins vegna þess að svo margir eru í gæsluvarðhaldi, en undanfarið hafa komið upp mörg stór mál og margir grunaðir eru í haldi. Þá kom einnig fram að árásir á fangaverði séu orðnar tíðari og að þeir hafi undanfarið lagt hald á fleiri heimatilbúin eggvopn.

Á þessu ári hafa verið þrjár líkamsárásir á fangaverði, þar af tvær alvarlegar. Nýverið féll dómur í slíku máli auk þess sem einn var ákærður fyrir aðra slíka árás.

Við erum að fá erfiðari einstaklinga inn í fangelsin. Þeir eru lengra leiddir í neyslu og með geðræn vandamál. Þetta er öðruvísi heimur, sem endar hjá okkur.

„Við sendum áskorun í byrjun árs en það hefur ekkert gerst,“ segir Garðar. Hann segir að eftir að áskorunin kom fram hafi dómsmálaráðherra, Jón Gunnarsson, stigið fram og sagst styðja við það að auka öryggi, en að nú í nýjum fjárlögum sé samt sem áður aftur verið að skera niður til Fangelsismálastofnunar. Jón greindi þó frá því í gær að það eigi að styrkja stöðu fangelsanna með auknu fjármagni.

Stytting vinnuviku erfið

„Það er ekki gert ráð fyrir því að það sé aukið við starfshlutfall. Fyrir styttingu vinnuvikunnar var undirmönnun og eftir hana hefur hún í rauninni bara aukist, sem kemur niður á öryggi okkar,“ segir Garðar og bendir á að í einu fangelsanna, Kvíabryggju, sé staðan enn þannig að aðeins einn fangavörður sé á vakt á nóttunni en aðeins eru tæp fimm ár síðan fangavörður fékk heilablóðfall einn á vakt.

„Það hefur ekkert breyst á þessum fimm árum og ekkert batnað þó að það hafi verið gefin góð fyrirheit. Við höfum ekkert heyrt í alþingismönnum um þetta. Þetta er málefni sem enginn vill tala vel um því afleiðingarnar geta verið leiðinlegar á samfélagsmiðlum,“ segir Garðar og á við umræðu um að bæta aðbúnað fanga, sem geti verið erfið.

Lögreglan hefur nú undanfarið talað mikið um meiri hörku og meira ofbeldi á götunum og í þeim málum sem hún rannsakar. Garðar segir að fangaverðir merki sömu breytingu innan fangelsanna.

„Við erum að fá erfiðari einstaklinga inn í fangelsin. Þeir eru lengra leiddir í neyslu og með geðræn vandamál. Þetta er öðruvísi heimur, sem endar hjá okkur. Þetta er endastöð og þeir verða ekkert englar við það að koma til okkar,“ segir Garðar.

Spurður hvort vinna þeirra breytist þegar svo margir eru í gæsluvarðhaldi segir Garðar að þessi staða auki álag á allt fangelsið. „Í opnu úrræðin á Sogni og Kvíabryggju erum við að fá einstaklinga sem eiga við geðrænan vanda að stríða,“ segir Garðar og bendir á að þar séu oft aðeins einn eða tveir fangaverðir á vakt, en sú staða sé aðeins uppi til að létta á stóru fangelsunum.

Húsnæðið gamalt

Hann segir að fyrir fangaverði sé lykilatriði að öryggi þeirra sé bætt en auk þess sé húsnæðið eitthvað sem þurfi að skoða. Það eigi að laga Litla-Hraun en það verði ekki komið í gagnið fyrr en eftir þrjú eða fjögur ár.

„Við fáum varla peninga til að sinna lágmarksviðhaldi á Kvíabryggju og Sogni því niðurskurðurinn er svo mikill,“ segir hann og að það fjármagn sem hafi sparast við að loka Akureyrarfangelsinu sé ekki lengur til vegna niðurskurðar.

Hvað varðar árásir á fangaverði hefur Garðar ekki nákvæma tölu um þær, en telur að upp komi í það minnsta mánaðarlega eitthvert slíkt mál. „Menn eru alltaf að verða harðsvíraðri.“

„Það eru að koma erfiðari einstaklingar sem eiga kannski í deilum fyrir utan fangelsið og þegar fangelsin eru yfirsetin þá getum við ekki komið í veg fyrir að þessir aðilar rekist saman. Þetta skapar óróa og ofbeldi, bæði meðal fanga en einnig gagnvart okkur,“ segir Garðar.