Grétar Björnsson er félagsfræðingur að mennt og er um þessar mundir að ná sér í kennararéttindi við Háskóla Íslands. Hann hefur í gegnum tíðina glímt við andlega erfiðleika, en náði sér á strik og hefur undanfarin ár búið við góða andlega heilsu. Grétar hefur heyrt sögur margra, sem glíma við andlega erfiðleika, um hvað árstíðaskiptin hafa mikil áhrif á þá. „Ég hef heyrt marga tala um það að þeir upplifi að birtan og sumarið hafi í för með sér væntingar sem ekki er auðvelt að standa undir. Fólk sem er kannski með krónískt þunglyndi eða kvíða, það getur orðið enn meiri pressa með hækkandi sól að líða vel og hafa gaman. Það að sjá alla í kringum sig vera að njóta sumarsins á meðan þér líður illa. Þetta eru alveg algengar tilfinningar held ég,“ útskýrir Grétar.

„Ég held að það eigi almennt við um fólk sem er að ganga í gegn um einhverja persónulega erfiðleika, þeir fara ekkert í burtu frá þér þó það sé einhver sól og oft getur það bara aukið á vanlíðanina að vera ekki með. Halda að allir aðrir hafi það bara frábært og þú sért einhvern veginn ekki með.“

Grétar segir þetta þó ekki gerast yfir nótt, að minnsta kosti ekki í sínu tilfelli. „Þetta er meira ferli og gerist ekki á einum sólardegi. Ég man þegar ég var yngri þá var ég að glíma við miklar geðsveiflur. Ég var sjaldan í jafnvægi, oftast hátt uppi eða langt niðri. Ég hef upplifað bæði á vorin og í byrjun sumars, þegar birtan verður meiri, að ég hef farið í mikla geðhæð. Þá hefur það lýst sér þannig að ég hef hraðari hugsanir, aukna vellíðan, en keyri samt fram úr mér. Það hefur verið hættulegt,“ segir Grétar og lýsir því að um mitt sumar hafi hann verið búinn með batteríin.

„Svo hef ég líka upplifað það að vera í geðlægð þegar góði tíminn kemur. Hækkandi sól, vorið, frábæra veðrið og allt það og það hefur verið mjög erfitt. Það er þessi samfélagslega pressa, að allt eigi að vera svo frábært af því að sólin skín og þú ert ekki með og maður setur svo mikla pressu á sjálfan sig. Allt á að vera svo frábært en það gengur ekki. Ég tel það ekkert endilega bara tengt andlegum erfiðleikum. Það er fullt af samfélagshópum, sem líður ekki vel, og líður verr á þessum árstíma,“ segir Grétar og tekur dæmi af vinkonu sinni sem er að ganga í gegnum skilnað. „Árstíminn eykur á vanlíðan hennar. Það væri auðveldara fyrir hana ef það væri bara rigning og rok. Ég þekki svo aðra manneskju sem er bundin við rúmið út af bakverkjum; ég var að tala við hana í dag og hún sagði líka að það væri auðveldara ef það væri bara eins og síðasta sumar, bara dimmt og grátt af því hún er soldið föst heima fyrir. Síðan hef ég talað við annan vin minn sem er einstæðingur, honum líður betur á veturna af því hann hefur kannski engan til að gleðjast með á þessum tíma. Svo er fullt af alls konar fólki, til dæmis aldraðir sem eru kannski búnir að missa orkuna. Það eru þessar væntingar að allt eigi að vera svo frábært og síðan gerist það ekki fyrir þig. Það eykur á erfiðleikana. Það eru vonbrigði og brostnar væntingar.“

Hættulegur samanburður

Grétar bendir á að hægt sé að takast á við erfiðleika og fólk verði að miða við sjálft sig en ekki aðra. „Maður má ekki vera að detta í þessar bilaðslegu viðmiðanir. Af því að einhver póstaði mynd af sér á Instagram að fá sér ís og þú varst heima og komst ekki út. Það þýðir ekki að það hafi verið svo gaman hjá honum en glatað hjá þér því þú varst heima og komst ekki út. Þetta er hættulegur samanburður. Ef þér líður vel, farðu út og njóttu sólarinnar. Ef þér líður ekki vel þá er ástæða fyrir því sem þú þarft að horfast í augu við og takast á við. Þegar manni líður illa er það seinasta sem maður á að gera að berja sjálfan sig niður. Maður þarf að takast á við þetta með skynsemi, þolinmæði og rökhugsun.“

Erla Arnardóttir handavinnukennari.

Er einhver munur á virkni nemenda þegar daginn tekur að lengja?

„Ég held að allir sem að skólastarfi koma séu frekar þreyttir á vorin, sama hvort um nemendur, kennara, stjórnendur eða aðra starfsmenn grunnskóla sé að ræða. Á vorin langar alla að vera úti, alltaf. Það ríkir ákveðin spenna. Sérstaklega þegar veðrið er eins og undanfarna daga og vikur,“ segir Erla Dís Arnardóttir, textílkennari og textílhönnuður í Háaleitisskóla. „Það er samt einhver kraftur sem einkennir síðustu vikurnar, þó þreyta sé í mannskapnum. Um leið og dag tekur að lengja langar alla að vera úti og sem betur fer kenni ég námsgrein sem stundum er auðvelt að kenna úti. Það eru ákveðnir töfrar sem einkenna þá stund þegar það er hægt, að sitja úti með prjónana og spjalla. Nemendur sem og kennarar fyllast ákveðnu stolti, stolti yfir því að hafa klárað heilt skólaár. Klárað heilan vetur, komist áfram og lært svo ótal margt.“

Er öðruvísi að starfa sem flugfreyja á sumrin en á veturna?

„Þegar ég fer í morgunflug þá er ég að vakna um kl 5 á morgnana. Það er klárlega allt annað að vakna svona snemma á sumrin og á veturna þegar það er enn nótt hjá flestum flestum öðrum. Það er manni mun eðlilegra að vakna þegar sólin er farin að skína heldur en þegar það er kolniðarmyrkur. Það er líka allt annað að fara út á háu hælunum í sól og sumaryl en að fara út í dimman veturinn og þurfa að skafa af bílnum í frosti og í snjó,“ segir Kristín Björk Þorvaldsdóttir, flugfreyja hjá Icelandair. „Hins vegar er ég oft þreyttari á sumrin heldur en á veturna og það stafar sennilega af minni svefni. Maður teygir það örlítið lengur að fara að sofa á sumrin því það er jú svo bjart og fallegt og maður vill nýta hverja stund sem maður hefur af sumrinu. Ég segi oft að birtan hafi engin áhrif á mig sem er kannski ekki rétt. Á sumrin er maður óneytanlega orkumeiri og langar alls ekki að dagurinn endi, sem hann gerir reyndar ekki og þá verð ég oft þreyttari fyrir vikið á morgnana. Yfir veturinn er meiri regla og rútína, háttatíminn oftast sá sami og því finnst mér oft auðveldara að fara á fætur þá.“