Hlutafjáreign dómara við Hæstarétt varð ekki umkvörtunarefni þeirra sem leitað höfðu til Mannréttindadómstóls Evrópu vegna meðferðar svokallaðra hrunmála fyrr en eftir að fjölmiðlar hófu að fjalla um fjárfestingar dómara á grundvelli gagna um Glitni sem lekið hafði verið til þeirra.

Af málsgögnum á vef Mannréttindadómstóls Evrópu (MDE) má sjá að á mánuðunum eftir uppljóstranir fjölmiðla sendu þeir kærendur sem þegar höfðu kvartað til MDE vegna meðferðar hrunmála hjá íslenskum dómstólum, viðbótarkvartanir til dómstólsins, sem lutu að meintu vanhæfi dómara við Hæstarétt vegna fjárhagstaps sem þeir höfðu orðið fyrir við fall bankanna.

Dómarafélagið hjólaði í Fréttablaðið

Fréttir fjölmiðla, fyrst um launakjör dómara árið 2015 og svo fjárfestingar þeirra og hlutafjáreignir í desember 2016, vöktu hörð viðbrögð innan dómarastéttarinnar og í febrúar 2016 upplýsti formaður Dómarafélagsins, Skúli Magnússon, að félagið hefði beint kvörtun, bæði til fjölmiðlanefndar og siðanefndar Blaðamannafélagsins vegna umfjöllunar Fréttablaðsins um launakjör dómara.

Úrskurðað var Fréttablaðinu í vil í báðum tilvikum, enda hefðu fréttir blaðsins um launakjör dómaranna verið réttar, þótt þær hefðu mátt vera nákvæmari eins og þar segir.

Þrátt fyrir niðurstöðu fjölmiðlanefndar og siðanefndar Blaðamannafélagsins gerði Skúli framangreinda umfjöllun fjölmiðla að helsta umræðuefni setningarræðu sinnar á aðalfundi Dómarafélagsins í nóvember 2017.

Skúli Magnússon ræddi umfjöllun Fréttablaðsins um hlutafjáreign dómara við setningu aðalfundar Dómarafélagsins í nóvember 2017.
Anton Brink

Í ræðunni rakti Skúli umfjöllun Fréttablaðsins um málið. Upphaflega hefðu fréttirnar varðað ófullnægjandi tilkynningar dómaranna um hlutafjáreign sína, en svo hefði kvæðinu verið vent í kross með fréttum um að hlutaðeigandi dómarar hefðu þá verið vanhæfir í málum þess banka sem þeir áttu þessi hlutabréf í, en samt sem áður tekið þátt í afgreiðslu þessara mála.

„Þaulskipulögð aðgerð“

„Almenningur átti að fá það á tilfinninguna að eitthvað meiriháttar væri að hjá dómstólunum,“ sagði Skúli í ræðu sinni. Hann lauk svo þessum þætti ræðunnar á því að saka blaðamenn Fréttablaðsins um skipulagða aðför að dómsvaldinu.

„Öll þessi uppákoma byggði á illa fengnum gögnum frá Glitni banka. Því gat það ekki farið á milli mála hvaða tilgangi afhending gagnanna til blaðamanna átti að þjóna. Og allt ber að sama brunni. Um var að ræða þaulskipulagða aðgerð til að koma höggi á íslenska dómstóla, hugsanlega að reyna að knýja tiltekna dómara til að segja af sér embætti.“

Frá fjölmiðlum til MDE

Þegar þessi orð Skúla féllu á aðalfundi Dómarafélagsins í nóvember 2017 höfðu minnst sjö dómþolar í svokölluðum hrunmálum sem þegar höfðu kært mál sín til MDE sent dómstólnum viðbótarkærur vegna meints vanhæfis dómara sem dæmdu mál þeirra í Hæstarétti.

Ein þeirra er Sigríður Elín Sigfúsdóttir, fyrrverandi forstjóri fyrirtækjasviðs Landsbankans, en áfellisdómur féll gegn ríkinu í máli hennar síðastliðinn þriðjudag á grundvelli hlutafjáreignar og taps dómarans Viðars Más Matthíassonar við fall Landsbankans. Það var niðurstaða MDE að brotið hefði verið gegn rétti Elínar til að njóta réttlátrar málsmeðferðar fyrir óvilhöllum dómstóli.

Elín og Sigurjón Árnason, fyrrverandi bankastjóri Landsbankans, voru bæði sakfelld fyrir markaðsmisnotkun árið 2016 en áður en dómur í máli Elínar féll í Strassborg í síðustu viku hafði endurupptökunefnd þegar fallist á beiðnir þeirra um endurupptöku dóma Hæstaréttar með vísan til þess að draga mætti hæfi dómarans Viðars Más í efa.

Skömmu eftir áramót voru málin því sett á dagskrá Hæstaréttar að nýju. Annað málið var á dagskrá 4. mars og hitt þann 11. mars næstkomandi en um tvö aðskilin mál er að ræða; annars vegar svokallað Ímon-mál, en í því voru bæði Elín og Sigurjón sakfelld fyrir markaðsmisnotkun, og hins vegar síðari hluta markaðsmisnotkunarmáls Landsbankans, en Elín var ekki ákærð í þeim hluta.

Önnur frávísun líkleg

Ákæruvaldið krefst frávísunar málsins frá Hæstarétti. Í lok síðustu viku var dagskrá Hæstaréttar breytt og málin bæði sett á dagskrá 11. mars næstkomandi. Hefur rétturinn ákveðið að fjalla fyrst eingöngu um frávísunarkröfu ákæruvaldsins í málunum báðum sameiginlega.

Lögmönnum sem Fréttablaðið hefur rætt við, ber saman um að aðskilnaður málflutnings um form- og efnishlið máls í Hæstarétti gefi sterkar vísbendingar um að vísa eigi málinu frá. Það hafi ekki gerst í 100 ára sögu Hæstaréttar að fjallað sé sérstaklega um formhliðina og kröfu um frávísun hafnað í kjölfarið. Hafi rétturinn ákveðið að taka mál til efnisumfjöllunar á annað borð sé málið allt flutt í heild sinni í einum málflutningi bæði um form og efni og dómur í kjölfarið felldur um málið, þar sem fjallað er bæði um formhlið og efnislega niðurstöðu.

Ekki er þó útilokað með vísan til nýs fordæmisgefandi hlutverks Hæstaréttar að dómurinn vilji með þessari aðgreiningu umfjöllunar um formhlið málsins fjalla ítarlega um rétt borgaranna til endurupptöku mála í kjölfar áfellisdóma frá MDE, enda sannarlega um réttaróvissu að ræða, þrátt fyrir nýlegan dóm í áþekku máli.

Réttaróvissa

Töluvert uppnám varð meðal íslenskra lögmanna þegar endurupptökumáli Jóns Ásgeirs Jóhannessonar og Tryggva Jónssonar var vísað frá Hæstarétti en þeir höfðu þá unnið mál sitt gegn ríkinu í Strassborg og fengið úrskurð endurupptökunefndar um endurupptöku dóms Hæstaréttar.

Frávísunin hefur valdið réttaróvissu um hvort réttur íslenskra borgara til að fá hlut sinn réttan hér heima eftir að hafa unnið mál gegn ríkinu í Strassborg sé nægilega tryggður.

Tæpt er á þessari óvissu í umsögn Lögmannafélagsins til allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp um nýjan endurupptökudóm, eins og Fréttablaðið greindi frá fyrr í mánuðinum. Þar segir að verulegur vafi sé nú á því hvort íslenska ríkið geti lengur fullnægt skyldum sínum samkvæmt Mannréttindasáttmála Evrópu til að fullnusta dóma MDE hérlendis.

Skúli dæmir málið

Afstöðu Hæstaréttar til endurupptöku í máli Elínar og Sigurjóns er beðið með nokkurri eftirvæntingu meðal lögmanna og í réttarkerfinu.

Það hefur verið sérlega vandasamt að setja saman fjölskipaðan dóm til að fjalla um málið, enda er það viðkvæmt fyrir Hæstarétt. Aðeins einn skipaður hæstaréttardómari situr í dómi auk tveggja dómara sem látið hafa af störfum og tveggja dómara við Héraðsdóm Reykjavíkur. Annar þeirra er títtnefndur Skúli Magnússon, fyrrverandi formaður Dómarafélagsins.