Ólafur Arnarson
Fimmtudagur 21. júlí 2022
05.00 GMT

Sá grundvallarmunur er á íslensku auðlindinni og þeirri norsku að sú íslenska er endurnýjanleg en ekki sú norska. Ef við Íslendingar gögnum vel um okkar auðlind getur hún enst út í hið óendalega að því gefnu að ekki komi til utanaðkomandi áföll. Norska auðlindin mun klárast.

Vegna þess að olían er takmörkuð auðlind gripu Norðmenn til þess ráðs að láta megnið af þeim tekjum sem verða til í norska olíuiðnaðinum renna í sérstakan þjóðarsjóð, sem við þekkjum sem norska olíusjóðinn. Hugsunin á bak við það var meðal annars sú, að þar sem auðlindin væri ekki óþrjótandi væri mikilvægt að tryggja að afrakstur hennar nýttist norsku þjóðinni áfram þótt auðlindin tæmdist eða svo dýrt yrði að vinna úr henni verðmæti að það borgaði sig ekki.

Rögnvaldur Hannesson, prófessor emeritus við norska Viðskiptaháskólann NHH í Bergen, segir í samtali við Fréttablaðið að einnig hafi vakað fyrir Norðmönnum að tryggja að ríkið fengi sem mest verðmæti þessarar sameignar þjóðarinnar í sinn hlut til að það nýttist samfélaginu í heild. Rögnvaldur er sérfræðingur í auðlindahagfræði og hefur sérhæft sig sérstaklega í sjávarútvegshagfræði og jarðolíuhagfræði.

Íslenskur sjávarútvegur greiddi 4,8 milljarða í veiðigjöld á síðasta ári en hagnaðist um 100 milljarða á veiðunum, að teknu tilliti til veiðigjalda og annars kostnaðar.
Fréttablaðið/Vilhelm

Hlutlaus skattheimta

Skattkerfið er að mestu leyti notað til að afla norska ríkinu tekna frá olíuiðnaðinum í landinu. Frá upphafi hefur verið kappkostað að skattlagning í norska olíugeiranum sé hlutlaus á þann hátt að verkefni sem er arðbært fyrir skatta sé það einnig eftir að skattar hafa verið lagðir á. Með þessu móti er reynt að tryggja hámarksheimtur fyrir ríkissjóð sem og að skattheimtan sem slík brengli ekki fjárfestingarákvarðanir heldur hvetji til fjárfestinga í arðbærum verkefnum.

Til að tryggja hlutleysi skattheimtu er einungis sá hagnaður, sem eftir verður þegar allur kostnaður hefur verið greiddur, skattlagður, og nýta má uppsafnað tap síðar.

Norðmenn kappkosta að tryggja að sem mestur afrakstur olíuvinnslu renni í ríkissjóð og nýtist samfélaginu í heild í gegnum olíusjóðinn.
Mynd/Getty

Gegnsæi forsendan

Rögnvaldur Hannesson segir að mikilvæg forsenda þess að beita sköttum með þessum hætti til tekjuöflunar fyrir norska ríkið sé sú staðreynd að öll verðmyndun í olíuiðnaðinum er mjög gegnsæ. Olía og gas selst fyrir verð sem ræðst af framboði og eftirspurn á markaði og birtist opinberlega.

Af þeim sökum er fullkomið gegnsæi á afkomu fyrirtækja í norska olíugeiranum.

Að sögn Rögnvaldar gegnir öðru máli um íslenskan sjávarútveg. Gegnsæi þar sé miklu minna en í olíugeiranum. „Að byggja gjaldtöku fyrir aðgengi að auðlind á afkomu einstakra fyrirtækja, eða greinarinnar í heild, er mjög óheppileg leið þegar gegnsæi verðmyndunar er lítið, eins og í íslenskum sjávarútvegi,“ segir Rögnvaldur.

„Við þetta bætist að lóðrétt samþætting í sjávarútveginum er mikil, þar sem veiðar og vinnsla eru á höndum sömu aðila og vinnslan kaupir gjarnan hráefni sitt af útgerð innan sömu samstæðu á öðru verði en markaðsverði.“

Rögnvaldur Hannesson, prófessor emeritus við Viðskiptaháskólann (NHH) í Bergen.
Mynd/Auðunn Níelsson

Stærstu sjávarútvegsfyrirtækin hafa fært út sínar kvíar og eru í mörgum tilfellum með veiðar, vinnslu og sölufyrirtæki erlendis, sem kaupa hráefni af öðrum fyrirtækjum samstæðunnar sem starfa hér á landi. Við það verður endanleg afkoma fyrirtækjanna með öllu ógagnsæ og í raun ófært að tengja gjaldtöku á nokkurn hátt afkomu þeirra.

Með þessum orðum er ekki verið að gefa í skyn að þessi fyrirtæki hagræði afkomu sinni opinberlega til að lágmarka veiðigjöldin sem greiða þarf fyrir aðgang að auðlindinni í sjónum, heldur einungis bent á að gegnsæi er nær ekkert.

Samanlögð árleg tekjuöflun norska ríkisins vegna olíu- og gasvinnslu hefur hin seinni ár gjarnan verið á bilinu 250-500 milljarðar norskra króna. Eftir 2015 dró úr tekjuöflun vegna þess að verð á jarðefnaeldsneyti lækkaði mjög á heimsmarkaði. Nú hefur verð hækkað að nýju eftir Covid og innrás Rússa í Úkraínu þannig að tekjurnar í ár stefna í á bilinu 500-1.000 milljarða.

Hvað er til ráða?

Rögnvaldur Hannesson og Daði Már Kristófersson, prófessor í auðlindahagfræði við Háskóla Íslands, eru á einu máli um að þegar ekki er hægt að byggja á áreiðanlegum upplýsingum um afkomu fyrirtækja sem nýta sameiginlegar auðlindir, sé fráleitt að byggja gjaldtökuna á afkomu þeirra.

Daði Már telur einu raunhæfu leiðina vera að selja réttindin (þ.e. aflahlutdeildina) og láta markaðinn um að ákvarða verðmæti þeirra.

Daði Már Kristófersson, prófessor í auðlindahagfræði við Háskóla Íslands

Rögnvaldur tekur undir það með Daða Má og segist telja að eðlileg nálgun gæti falist í að bjóða upp tiltekið hlutfall aflahlutdeildarinnar á hverju ári. Hann nefnir 5 prósent og segir mikilvægt að hlutfallið verði ekki of stórt þar sem það myndi grafa undan fyrirsjáanleika í greininni.

Indriði Þorláksson, fyrrverandi ríkisskattstjóri, og Þórólfur Matthías­son, hagfræðiprófessor, hafa nýlega látið í ljós þá skoðun að eðlilegt veiðigjald útgerðarinnar fyrir aðgang að sameiginlegri þjóðarauðlind geti hlaupið á bilinu 40-60 milljarðar á ári.

Á síðasta ári námu heildarveiðigjöld útgerðarinnar 4,8 milljörðum. Samkvæmt upplýsingum frá Hagstofunni jókst eigið fé íslenskra sjávarútvegsfyrirtækja um 100 milljarða í fyrra. Ef gjaldtaka ríkisins af íslenskum sjávarútvegi væri í takti við gjaldtöku norska ríkisins af norska olíuiðnaðinum, hefðu veiðigjöld numið á bilinu 55-60 milljörðum í fyrra, að mati Þórólfs Matthíassonar.

Athugasemdir