Kostnaður framhaldsskólanema að hausti getur hlaupið á hundruðum þúsunda króna sé bóka- og tækjakostnaður tekinn til greina. Stjórnendur framhaldsskóla sem Fréttablaðið ræddi við, eru ekki á einu máli um hvort tekjutengt jafnrétti ríki til náms og hvort tekjur heimilanna hafi áhrif á námsárangur eða aðgengi að náminu. Nýleg skýrsla bendir til þess að menntun foreldra og bakgrunnur hafi beinni áhrif á námsárangur en tekjutengdir þættir.

„Það koma reglulega upp tilfelli þar sem nemendur hætta í námi eða þurfa að minnka við sig vegna vinnu. Fjöldi þeirra sem nefna vinnu sem aðalástæðu brotthvarfs úr námi hefur verið á bilinu þrír til sjö á hverri önn,“ segir Olga Lísa Garðarsdóttir, skólameistari Fjölbrautaskóla Suðurlands. „Það er nokkuð víst að skólinn veit ekki um alla sem þyrftu fjárhagsaðstoð. Best væri þó ef allir sætu við sama borð og námsgögn væru kostuð af ríkinu,“ segir hún.

„Ég finn alls ekki fyrir stéttaskiptingu innan skólans og við verðum ekki vör við mikið brottfall vegna vinnu nemenda,“ segir Sólveig Guðrún Hannesdóttir, rektor Menntaskólans í Reykjavík.

Sólveig segir flesta eldri nema stunda vinnu. „Ég held að tækifæri til náms á framhaldsskólastigi séu nokkuð jöfn í landinu.“

Samkvæmt bókalistum framhaldsskólanna er útlagður kostnaður í upphafi náms mjög misjafn eftir námsbrautum. Bókakostnaður hefur lækkað heilt yfir með stafrænni þróun en flestar námsbrautir gera á móti kröfu um fartölvueign.

Karl Frímannsson, rektor Menntaskólans á Akureyri, segir í skriflegu svari við fyrirspurn Fréttablaðsins engar kannanir liggja fyrir um bókakostnað nemenda en eðli málsins samkvæmt fari hann minnkandi. Hann telur nemendur frá efnaminni heimilum eiga góða möguleika á að stunda nám við skólann. „Bæði er kostnaði haldið í lágmarki varðandi innkaup á námsgögnum og svo erum við með leið til að hjálpa ef beiðni berst um það.“

Olga Lísa Garðarsdóttir skólameistari FSu

Sólveig Guðrún Hannesdóttir, rektor Menntaskólans í Reykjavík, segir námsgagnakostnað langmestan á fyrsta ári. Sumar bækur sem kosta á annan tug þúsunda megi í einhverjum tilfella nota öll þrjú námsárin. Hvað varðar aðstoð við efnaminni nemendur segir Sólveig að skólinn sé með Bræðrasjóð sem nemendur frá efnaminni heimilum geti sótt í. „Þessi sjóður er opinn öllum nemendum skólans og nemendur geta fengið úthlutað úr honum oftar en einu sinni,“ segir hún. Sólveig Guðrún telur efnahag heimilanna ekki hafa mikil áhrif á námsárangur nemenda. „Ég finn alls ekki fyrir stéttaskiptingu innan skólans og við verðum ekki vör við mikið brottfall vegna vinnu nemenda,“ segir hún.

Þá bætir hún við að flestir eldri nemenda stundi vinnu með náminu og telur hið opinbera eiga að styðja við efnaminni heimili. „Og heimili þar sem börn og ungmenni búa við lélegt bakland. En ég held að tækifæri til náms á framhaldsskólastigi séu nokkuð jöfn í landinu.“

Fjölbrautaskólinn í Breiðholti rekur sextán námsbrautir og í svari við fyrirspurn segir Guðrún Hrefna Guðmundsdóttir skólameistari námskostnað mismunandi eftir námi, samsetningu og fjölda áfanga sem teknir séu á hverri önn. „Kennarar eru mjög meðvitaðir um kostnað nemenda vegna námsgagna og reyna að halda bókakostnaði í lágmarki.“ Skólinn býður ekki upp á fjárhagsaðstoð en Guðrún segir að í einhverjum tilfellum hafi bækur og tölvur verið lánaðar til nemenda heila námsönn. Guðrún Hrefna segir að vissulega hafi stjórnendur orðið varir við brottfall vegna álags í vinnu en sjaldgæft sé að það séu yngstu nemendurnir við skólann.

Aðspurð hvort þörf sé á aðkomu hins opinbera til að jafna tækifærin, svarar Guðrún Hrefna: „Já, klárlega. Námsgögn ættu að vera nemendum á framhaldsskólaaldri að kostnaðarlausu. Og þau ættu að fá heitan mat í hádeginu.“

Ársæll Guðmundsson, skólameistari Borgarholtsskóla, segir að mikið sé stuðst við efni af netinu og aðkeyptum forritum sem nemendur greiði aðgang að. Þá hafi fjármálastjóri heimild til að dreifa skólagjöldum og semja um greiðslur eftir atvikum. Þá gefist öllum nemendum við Borgarholtsskóla kostur á ókeypis morgunverði.

„Brotthvarf úr námi vegna álags í vinnu er til staðar og ég hef bent á það lengi að íslenska módelið við að fjármagna menntun í framhaldsskólum er löngu gengið sér til húðar, að láta nemendurna sjálfa og heimilin um fjármögnunina í stað þess að greiða slíkt með skattfé.“ Hann segir um þrjátíu prósent nemenda við skólann vinna tíu klukkustundir eða meira á viku. „Samfélagið þarf að vera samtaka í því að gefa ungu fólki svigrúm og tíma til að mennta sig.“

Ársæll leggur til framfærslustyrki fyrir ungt fólk fram að 18 ára aldri, gegn því að nemendur vinni ekki, heldur líti á námið sem sína vinnu. „Meðan við erum með kerfi þar sem nemandinn sjálfur og aðstandendur hans sjá um fjármögnunina verður hér misskipt samfélag hvað varðar möguleikann til menntunar.“

Sólveig Guðrún Hannesdóttir rektor MR

Olga Lísa Garðarsdóttir, skólameistari Fjölbrautaskóla Suðurlands, segir erfitt fyrir stjórnendur að átta sig á því hversu hátt hlutfall nemenda er í vinnu samhliða náminu en segir það verða kannað sérstaklega í vetur og telur hlutfallið vera hátt. „Það koma
reglulega upp tilfelli þar sem nemendur hætta í námi eða þurfa að minnka við sig vegna vinnu.“

Skólinn býður nemendum styrki til bókakaupa úr Hollvarðasamtökum. „Það spratt af þörf. Það er einnig nokkuð víst að skólinn veit ekki um alla sem þyrftu fjárhagsaðstoð,“ segir hún. „Það kostar talsvert að vera í framhaldsskóla og mikill munur er á milli skólastiga.“

Dulbúin lágtekjuvandamál

„Ég held að ég geti alveg skilið af hverju [stjórnendur] sjá ekki tekjuhliðina á þessu,“ segir Kolbeinn Hólmar Stefánsson félagsfræðingur sem vann að gerð nýlegrar skýrslu um brotthvarf úr framhaldsskólum. „Miðað við kannanir sem ég var að vinna með fyrir skýrsluna þá er það allra tekjulægsti hópurinn sem býr við auknar líkur á brotthvarfi. Þannig að fyrir aðra nemendur ætti það ekki að hafa áhrif,“ segir hann.

„En svo er ýmislegt sem tengist tekjum, hlutir eins og lágar tekjur sem tengjast oft við félagslega erfiðleika heima fyrir og annað slíkt. Það er kannski það sem skólastjórnendur koma fyrst auga á en átta sig ekki endilega á því að þetta sé lágtekjuvandamál.“

Aðspurður hvort ferli út frá tillögum úr skýrslunni sé komið af stað innan ráðuneytisins svarar hann að það sé til skoðunar.

„Við leggjum til að það séu notuð svipuð gögn og við erum með til þess að búa til spálíkan um brotthvarfshættu nemenda. Ég veit að það er í skoðun í ráðuneytinu. Ég veit ekki hvort búið er að taka ákvörðun um að fara í þá vinnu, en ég held að það sé töluverður vilji fyrir því.“

Kolbeinn Hólmar Stefánsson félagsfræðingur