Á föstudag fyrir rúmri viku ræddi sjónvarpsstöðin ITV við Richard Walker, forstjóra Iceland-verslanakeðjunnar í Bretlandi, um verðhækkanir og stöðuna í efnahagsmálum. Svör hans voru sláandi. „Við erum ekki að missa viðskiptavini til annarra verslana. Við erum að missa þá til matarbankanna og hungurs,“ sagði Walker.

Þetta er lýsandi fyrir efnahagsástandið í Bretlandi um þessar mundir. Í síðasta mánuði hækkaði vísitala neysluverðs um 5,6 prósent sem er mesta hækkun síðan í mars árið 1991. Verðbólgan er 5,4 prósent sem er meira en var eftir efnahagskrísuna 2008.

Allar vörur eru að hækka, ekki síst hiti og rafmagn, sem hefur svo áhrif á allar aðrar hækkanir. 85 prósent breskra heimila eru kynt með gasi, mun fleiri en annars staðar, og heildsöluverð þess hefur nærri þrefaldast á einu ári. Tuttugu gasfyrirtæki í Bretlandi hafa orðið gjaldþrota vegna þessa.

Þessar hækkanir eru þó ekki að fullu komnar fram því að í Bretlandi er verðlagsráð með gas og lögbundið hámarksverð. Í febrúar er búist við því að þetta hámark verði hækkað til muna og almenningur sjái 50 prósenta hækkun á reikningnum hjá sér í apríl.

Ofan á þetta er stórt vandamál í Bretlandi hversu illa einangruð húsin eru. Stór hluti varmans glatast því út í loftið. Átaksverkefni stjórnvalda og styrkir til einangrunar, svo sem til að tvöfalda gler, hafa verið slegnir af.

Búist er við því að kyndingarkostnaður verði að meðaltali 2.000 pund á heimili á næsta ári, eða um 350 þúsund krónur. Dæmi eru um að fólk kyndi aðeins upp eitt herbergi og fjölskyldan safnist þar saman. Sumir þurfa hreinlega að velja á milli þess að kaupa mat eða kynda upp húsin sín. Talað er um „heat or eat“ í því samhengi.

Aukin aðsókn í matarbankana

Matarbankarnir svokölluðu finna vel fyrir verðhækkununum og aukinni fátækt. Úthlutanir þeirra hafa víða aukist um 25 til 30 prósent á árinu. Um 1.300 slíkir bankar eru reknir af góðgerðarsamtökunum Trussel Trust, en um 900 af öðrum samtökum, kirkjum eða verslunum. Í verslunum er algengt að hægt sé að kaupa vörur til að skilja eftir í körfum handa fátækum.

Matvæli eru það sem fólk á erfiðast með að neita sér um. Hnetur, olíur og fræ hafa hækkað um rúmlega 13 prósent, grænmeti um 6 prósent og kjöt, brauð og drykkir um 4 prósent í desember.

Viðskiptavinir Iceland eru þeir fátækustu í Bretlandi og hafa margir reitt sig á hina svokölluðu eins punds línu, það er pakkamáltíðir sem kosta eitt pund. Walker segir verslanakeðjuna hafa heitið því að halda þessari línu í einu pundi út árið 2022 til þess að hjálpa fólki að ná endum saman.

Viðskiptavinir Iceland eru þeir fátækustu í Bretlandi og reiða sig margir á hina svokölluðu eins punds línu.
Fréttablaðið/Getty

Heimurinn hefur ekki farið varhluta af fréttum af efnahagsþrengingum Bretlands. Um tíma var verulegur bensínskortur í landinu og um tíma vöruskortur í verslunum. Illa gekk að fá vörubílstjóra til starfa, en þeir eru flestir frá ríkjum Austur-Evrópu og fannst þeir ekki velkomnir í Bretlandi eftir útgönguna úr Evrópusambandinu, Brexit. Bretar hafa hækkað við þá launin til að koma vörum yfir Ermarsundið sem valdið hefur auknum flutningskostnaði, ofan á orkuverðshækkunina og kostnaðarauka tengda umstangi og pappírsvinnu á landamærum eftir Brexit.

Ofan á þetta leggst faraldurinn sem þjarmar alls staðar að. Í atvinnumálum, framleiðslu, þjónustu, flutningum og sem álag á heilbrigðis- og velferðarkerfið.

Hvernig sem litið er á það er veturinn búinn að vera einn sá erfiðasti í langan tíma í Bretlandi. Bæði vegna alþjóðlegra vandamála, aðstæðna í landinu og heimatilbúinna vandamála. Fyrirsagnir blaðanna fjalla hins vegar um pólitískan lífróður forsætisráðherrans Boris Johnson vegna partístands á tímum harðra sóttvarnaaðgerða. Hvort hann helst á floti skal ósagt látið. En efnahagsvandinn hjálpar honum að minnsta kosti ekki.

Sif segir mikla stéttaskiptingu ríkja í bresku samfélagi.
Fréttablaðið/Anton Brink

Þurfti að breyta heimilisbókhaldinu

„Ég hef aldrei séð hlutina breytast svona rosalega hratt,“ segir rithöfundurinn Sif Sigmarsdóttir sem búið hefur í Bretlandi í 20 ár.

Sem hagsýn húsmóðir fylgist Sif vel með heimilisbókhaldinu og ráðstafar vissri upphæð í matvæli í hverjum mánuði.

Reglulega hefur Sif þurft að bæta aðeins við en í vetur þurfti hún að skrúfa verulega upp í áætluninni.

„Ég þurfti að hækka um 15 prósent af því að áætlunin var hætt að standast,“ segir hún. „Ég er heppin að geta það því það eru aðrir sem ganga út úr verslunum með minni mat en áður.“

Sif nefnir dæmi um hækkanir síðustu þriggja mánaða. Í lok október kostaði ung­barna­mjólk 2,75 pund en í dag 3,50. Hækkun um 27 prósent. Einn lítri af venjulegri mjólk kostaði þá 1,22 pund en nú 1,35 sem er hækkun upp á 11 prósent. Allar vörur eru að hækka.

Aðspurð um fátæktina segir Sif breskt samfélag afar stéttskipt og hvern búa í sinni búbblu.

„Eftir að börnin mín byrjuðu í grunnskóla fór ég að sjá aðrar hliðar samfélagsins. Svo sem krakka sem eru ekki í skólabúningum af því að foreldrarnir hafa ekki efni á þeim,“ segir hún.

Sif segir hækkanirnar í Bretlandi tilkomnar vegna nokkurra samverkandi þátta. Faraldurinn spili inn í, sem og hækkanir á orkuverði. Útgangan úr Evrópusambandinu leggist ofan á en stjórnvöld geti skýlt sér bak við faraldurinn.

„Hin sanni kostnaður Brexit mun aldrei koma í ljós því það verður alltaf hægt að fela hann á bak við Covid.“

Sigrún segir að Brexit hafi óneitanlega haft áhrif.
Fréttablaðið/Anton Brink

Minna úrval í verslunum

Sigrún Davíðsdóttir blaðamaður segir efnahagsvandann gríðarlega íþyngjandi fyrir stjórn Íhaldsflokksins og Boris Johnson. Leggist hann ofan á hneykslismál tengd sóttvarnabrotum. „Efnahagsvandinn er gríðarlega slæm viðbót. Ríkisstjórn sem stendur fyrir blómlegu búi fyrirgefst miklu meira en þeirri sem missir tökin á efnahagsmálunum.“

Sigrún, sem hefur búið í Bretlandi síðan um aldamót, segir allt hækka, bæði lúxusvörur og nauðsynjar. Stór breyta sé hækkun á kyndingar- og orkukostnaði. Hin svokallaða eldsneytisfátækt, hugtak sem okkur Íslendingum er framandi, en er vel þekkt í Bretlandi. Af 25 milljón heimilum búi nú 4 milljónir við eldsneytis­fátækt og gæti hækkað upp í 6 vegna ástandsins. „Orkuverð hefur hækkað um allt að helmingi og hluti annarra hækkana er tengdur því,“ segir Sigrún. „Skorturinn og hækkanirnar virðast verri í Bretlandi en annars staðar. Það er engin spurning að Brexit hefur áhrif og þeirra áhrifa mun áfram gæta á komandi mánuðum. Því um áramótin var tekið upp eftirlit á landamærunum sem hafði verið frestað.“

Að sögn Sigrúnar hefur verið óvenju mikið af tómum búðarhillum í vetur. En þessi skortur hefur verið nokkuð handahófskenndur. Til að mynda tók hún eftir því að fyrir skemmstu fékkst ekki álpappír eða bökunarpappír. Almennt sé minna úrval en áður var. Áþreifanlegastur hafi þó verið bensínskorturinn í byrjun vetrar.