„Ein helsta áskorunin sem hið evrópska mannréttindakerfi stendur nú frammi fyrir eru popúlískir stjórnunarhættir sem eru að aukast í mörgum Evrópuríkjum"

Miklar áskoranir blasa við Mannréttindadómstól Evrópu og öllu mannréttindakerfi álfunnar vegna innrásar Rússa í Úkraínu, útgöngu þeirra úr Evrópuráðinu, popúlískra stjórnarhátta í mörgum Evrópuríkjum, aðför að sjálfstæði og trausti á dómstólum auk þeirrar loftslagsógnar sem blasir við heiminum öllum. Róbert Spanó forseti Mannréttindadómstólsins fjallar um þessar áskoranir í grein á vef Fréttablaðsins í dag.


Í greininni sem er byggð á erindi Róberts á Norræna lögfræðingamótinu sem haldið var í Reykjavík í vikunni, segir hann innrás Rússlands í Úkraínu hafa gerbreytt pólitísku og efnahagslegu landslagi Evrópu og raunar lagalegu einnig. Rússlandi var vísað úr Evrópuráðinu í mars síðastliðnum og mun eftir 16. september ekki teljast aðildarríki mannréttindasáttmálans.


Dómstóllinn stendur frammi fyrir því verkefni að leysa úr 18 þúsund rússneskum málum en þrátt fyrir að Rússland eigi ekki lengur aðild, falla fyrirliggjandi mál ekki utan lögsögu dómsins.


„Mitt hlutverk sem forseta dómsins áður en ég lýk störfum 1. nóvember næstkomandi, er að gera allt sem í okkar valdi stendur til að leysa þetta verkefni farsællega og undirbúa farveginn fram á við,“ segir Róbert í greininni.


Hann spyr svo hvaða lærdóm megi draga af því að eitt ríki ráðist inn í nágrannaríki sitt, eftir alla lýðræðisþróunina frá seinna stríði, uppbyggingu þjóðaréttar og tilkomu Sameinuðu þjóðanna og Evrópuráðsins, sem bæði ríkin hafi átt aðild að.


"Innrás Rússa í Úkraínu er eitt skýrasta dæmið um það hvað gerist þegar lýðræði nær ekki að festa rótum, þegar lýðræðið er aðeins orðin tóm, þegar þeir sem ekki samþykkja ofurvald valdhafanna eru þaggaðir niður, jafnvel fangelsaðir á annarlegum forsendum, þegar umburðarlyndið er lítið sem ekkert fyrir óvinsælum skoðunum eða fyrir lífsmáta sem ekki er talinn sannur að mati valdhafa eða í samræmi við svokallaðar hefðbundnar kenningar um hvað telst til viðurkennds fjölskyldulífs. En dæmin um þróun af þessu tagi eru ekki aðeins bundin við þetta tiltekna ríki, þau er fleiri,“ segir Róbert, en í greininni rekur hann einnig hvernig sótt hefur verið að sjálfstæði dómsvaldsins og þar með að þrígreiningu ríkisvalds.


„Ein helsta áskorunin sem hið evrópska mannréttindakerfi stendur nú frammi fyrir eru popúlískir stjórnunarhættir sem eru að aukast í mörgum Evrópuríkjum þar sem dómarar eru sakaðir um að vinna gegn hagsmunum „fólksins“ (innan gæsalappa). Slíkir stjórnmálamenn leitast við að veikja dómsvaldið, gera það pólitískt þóknanlegt meirihlutanum, koma í veg fyrir að dómarar sinni skyldum sínum. Með því er vegið alvarlega að réttarríkinu því án sjálfstæðra og óvilhallra dómara er réttarríkið úr sögunni,“ segir Róbert.


Hann lætur þess getið að þótt Ísland megi með sanni kalla réttarríki, steðji tiltekin hætta að, bæði innanlands og utan. Róbert víkur að mikilvægum málum sem leyst hefur verið úr um sjálfstæði dómsvaldsins á vettvangi MDE og nefnir fjölda dóma sem kveðnir hafa verið upp um breytingar á dómskerfi Póllands. Málin hafi falið í sér mikla áskorun enda varði þau fullveldi ríkisins og stjórnskipun og inngrip alþjóðastofnana eins og MDE, verði aðeins réttlætt með því að umræddar breytingar gangi gegn réttarríkinu og þrígreiningu ríkisvaldsins.


Róbert víkur einnig að loftslags­vánni í grein sinni en þrjú mál henni tengd eru til meðferðar hjá yfirdeild réttarins. Enn eigi eftir að koma í ljós hvaða jákvæð áhrif mannréttindareglur geti haft á þeim sviðum og svar Mannréttindadómstólsins muni senn líta dagsins ljós. Hann segir viðfangsefnið áskilja yfirvegaða og ígrundaða umræðu um mörk lögfræði og stjórnmála, hlutverk stjórnmálamanna og dómara. Ekki sé útilokað að mannréttindareglur geti skipt máli þegar leysa þurfi ágreining um hvort skortur á viðbrögðum einstakra ríkja við vánni hafi lagalegar afleiðingar.