Nína Richter
Föstudagur 23. september 2022
23.00 GMT

Björk Guðmundsdóttir mætir í viðtalið á efri hæð í timburhúsi á Seltjarnarnesi. Hún er klædd stórri hvítri úlpu með áberandi augnskugga í jarðlitum. Það er svolítið magnað að sitja á móti stjörnu af þessari stærðargráðu. Tilefnið er nýjasta platan, Fossora. Sjónræn umgjörð í kynningarefni sækir í sveppaheiminn og jörðina. Platan er grípandi við fyrstu hlustun, aðgengileg og ágeng.

„Ég er bara í kápunni, í útilegu­stemningunni eftir gönguna,“ segir Björk. Hvaðan hún gekk fylgir ekki sögunni, og það virkar hnýsið að spyrja. Björk er friðuð stærð í vesturhluta borgarinnar, það er bannað að skipta sér af. Þetta vita allir.

Ekki innan um áhrifavaldana

Björk segist fagna fjölbreytninni í mannflórunni og breytingum sem orðið hafa með stóraukinni ferðaþjónustu. Aðspurð segist hún ekki finna fyrir auknu áreiti. „Mér finnst gaman að það séu túristar og líka íslenskir áhrifavaldar,“ segir hún. „En þetta er rosalega skýrt. Ég labba ekki niður Laugaveginn klukkan sex á föstudegi þegar það er rosalega mikið af túristum.“

Veitingastaðirnir sem Björk og vinir hennar sækja eru ekki staðir sem ferðamenn eða áhrifavaldar fara á. „Ég fer aldrei á opnanir,“ bætir hún við. „Í þeim hverfum sem ég hangi í er enginn að taka mynd af mér á símann. Mér finnst eins og fólk viti þetta einhvern veginn. Ég var mjög skýr með þetta frá upphafi á Íslandi. Það er bara: Þegar ég er heima vil ég fá frið og er mjög þakklát,“ segir Björk.

Hún bætir við að ljósmyndarar sem taki myndir á opnunum virði óskir hennar einnig. „Ég sniglast bakdyramegin og þeir blikka mig bara og vita að ég vil vera í friði.“

Björk segist koma út úr holunni þegar hún gefur út plötu, en hún vilji að sama skapi ekki vera mynduð þegar hún er úti að labba. Þó sé til þekkt fólk sem kjósi það og hún dæmi það alls ekki. „Þetta líf er fyrir suma en ekki fyrir mig. Ég fagna því að fólk sé að fá að velja þetta sjálft. Það var erfiðara þegar það var í höndunum á fjölmiðlum út af papar­azzi. Það var miskunnarlausara,“ segir hún. „Eins og á 9. áratugnum í London. Ég er ekki að ýkja, það var móment þegar það voru fjörutíu paparazzar í garðinum hjá mér á bak við runna með langar linsur þegar ég fór að sofa. Við Sindri fórum bara til Spánar,“ segir Björk og hlær.

Hvað samfélagsmiðla varðar segir Björk frábært að rithöfundar geti skrifað ljóð daglega á Twitter. Sömuleiðis eigi hún vini sem vinna mikið á myndmiðla og nota Insta­gram. „Ég er sjálf meira á Facebook. En þegar vinir mínir eru að gera einhverja tónleika í Tókýó þá vakna ég og horfi á þá yfir morgunkaffinu, maður fær að fylgjast með,“ segir hún.

Björk tekur þó fram að hún myndi aldrei deila neinu persónulegu á samfélagsmiðlum en ítrekar mikilvægi þess að fólk fái að velja sjálft hverju það deilir, hvernig það deilir því og að það virði að sama skapi hvernig aðrir vilja gera það.

Vonbrigðin með Katrínu Jakobs

Í ágúst ræddi Björk við breska blaðið The Guardian um vonbrigði í tengslum við Katrínu Jakobsdóttur forsætisráðherra. Aðspurð hvort þær Katrín hafi rætt saman í kjölfar málsins, svarar Björk:

„Nei. Ég hefði getað sagt eitthvað og þá hefði þetta orðið að einhverju hitamáli hérna heima. Ég ákvað að gera það ekki. Ég vildi ekki að þetta lenti í einhverjum leðjuslag á milli okkar, sem mér finnst þetta oft breytast í. Af því að mér finnst málið ekki vera: Björk á móti Katrínu: Þær fara í bikiní út í leðjuna og horfum á þær berjast,“ svarar hún.

Björk hefur rætt við fjölmiðla síðustu daga um samskipti sín við Katrínu Jakobsdóttur forsætisráðherra.
Mynd/Viðar Logi

„Það sem ég vildi frekar, og ég var mjög ánægð með, var að vikuna á eftir var á einhverri útvarpsstöð verið að ræða skilgreininguna fyrir almenning: Hvað þýðir það þegar land fer í neyðarástand? Bara að fræða okkur. Það var mikilvægara og ég vissi líka að ég væri að fara að gera viðtöl eftir tvær vikur og þá gæti ég líka sagt minn punkt. Það yrði svona mýkri lending frekar en að fara að grilla Kötu,“ segir Björk.

Hún vill þó meina að misskilningur hafi farið af stað í fjölmiðlum þegar fjallað var um málið, sem hún kveðst vilja leiðrétta. „Þegar ég var í New York var ég búin að tala við Gretu Thunberg, sem fór á bátnum yfir Atlantshafið. Við ætluðum saman að vera með blaðamannafund og skora á forsætisráðherra Norðurlanda að lýsa yfir neyðarástandi,“ segir Björk.

„Ég sagði við Gretu: Það er mín reynsla á Íslandi, eins og þegar við vorum að berjast gegn álverunum og öllu þessu, að ef maður fer að ráðast á fólk sem er ósammála manni fara allir í skotgrafirnar og allt fer í lás.“

Hún segist hafa orðið sér úti um símanúmer hjá forsætisráðherra í gegnum vin vinar. „Ég sagði við hana: Heyrðu, Katrín, nú ert þú í forsvari fyrir Norðurlöndin í ár. Ég ætlaði bara að láta þig vita af því að ég og Greta ætlum að halda þennan blaðamannafund áður en þú ert með þína ræðu, þar sem við ætlum að skora á ykkur. En vilt þú kannski bara vera með okkur í staðinn fyrir að þetta sé svona við á móti þér? Viltu ekki bara koma með okkur, og ekki endilega lýsa yfir neyðarástandi heldur skora á Norðurlönd að skoða þetta? Meira þannig,“ segir Björk.


Það er mín reynsla á Íslandi, eins og þegar við vorum að berjast gegn álverunum og öllu þessu, að ef maður fer að ráðast á fólk sem er ósammála manni fara allir í skotgrafirnar og allt fer í lás.


Hún segir að einmitt þá hafi Írland verið nýbúið að lýsa yfir neyðarástandi. „Þannig að þetta kom ekki bara úr loftinu,“ segir Björk. „En það sem ég var ósátt við, var það sem Kata gerði. Hún hefði þá átt að texta mér: Frábært hjá ykkur en ég og ríkisstjórnin erum ekki komin þangað. Haldið þið ykkar striki og ég held mínu striki. Af því að hún var með ræðu þarna í Sameinuðu þjóðunum,“ útskýrir Björk. „Það sem hún gerir, er að hún segir í textanum til mín: Heyrðu þið getið bara aflýst ykkar blaðamannafundi, gerið þið það bara. Þið þurfið ekkert að gagnrýna mig af því að ég ætla að lýsa þessu yfir hjá Sameinuðu þjóðunum.“

Konur ekki stikkfríar

Björk segist hafa samþykkt það. „Ég var búin að undirbúa … það er alveg pakki að undirbúa blaðamannafund í New York. Allar þjóðir heims voru þarna. Allir voru að bíða eftir að Greta kæmi yfir Atlantshafið,“ segir hún. „Ég treysti henni og segi: Ókei, ekkert mál. En svo heldur hún ræðuna sína og þá lýsir hún þessu ekkert yfir. Þá var mitt augnablik farið. Þannig að mér fannst þetta óheiðarlegt af henni.“

Björk hefði ekki gert athugasemd ef Katrín hefði ákveðið frá upphafi að segja ekkert. „Ef hún var bara í erfiðri stöðu með sínu samstarfsfólki í sinni ríkisstjórn. En mér finnst hún bara síðan ekki hafa gert neitt. Mér fannst bara gott að það kæmu fram þessar upphæðir. Að ríkisstjórn væri að setja 500 milljónir árlega í að hjálpa kjötiðnaðarfólki eða eitthvað svona fáránlegt, en 50 milljónir í umhverfismál. Þetta er náttúrulega bara algjörlega hlægilegt,“ segir hún. Björk bætir við að 97 þjóðir hafi nú þegar lýst yfir neyðarástandi. Á Norðurlöndunum séu Ísland og Noregur einu þjóðirnar sem ekki hafi tekið skrefið.

Hún segir aðgerðina setja af stað fjárveitingar í ákveðin viðbragðskerfi sem búið er að þróa, á sama hátt og í tilfelli heimsfaraldurs kórónaveiru eða náttúruhamfara. „Þetta er eitthvað sem ég og Greta vorum búnar að líta í, og búnar að tala við fólk á Íslandi. Hópar sem ég er búin að vera að vinna með í gegnum árin. Þetta er fljótlegasta aðferðin til að sinna öllum þessum málum,“ segir Björk. „Þetta er neyðarástand. Mér fannst mjög leiðinlegt að þurfa að ráðast á konu í forsætisráðherrastól, en mér finnst líka mjög mikilvægt að þær séu ekki bara stikkfríar.“

Björk ítrekar ánægju með umræðuna sem fór af stað í kjölfarið. „Ég vildi samt koma á framfæri að það væri smá misskilningur þarna. Þetta var ekki bara ég að senda henni texta: Settu neyðarlög, Kata! Eins og ég væri með dívustæla. Þetta var ekki þannig. En ég kansellaði þessum blaðamannafundi sem ég hefði annars ekki gert.“

#MeToo sem bókhaldsatriði

Björk hefur rætt nokkuð um stöðu kvenna í tónlistarbransanum og lýsti karlrembu innan senunnar í frægu viðtali við Pitchfork-tónlistarmiðilinn árið 2015. Aðspurð hvort hún finni fyrir breytingu eftir #MeToo-hreyfinguna og hugsanlegu bakslagi í umræðunni, svarar Björk:

„Maður er svolítið umkringdur fólki sem hugsar eins og maður sjálfur, sem er smá hættulegt stundum. En ég held að þetta sé samt skref áfram. Eftir #MeToo fór þetta í rosa svart og hvítt. Annað hvort voru menn skrímsli eða englar,“ segir hún. „Önnur bylgjan var meira að fara inn í þetta gráa svæði.“

Björk segist umkringd fólki sem hugsar á svipaðan hátt og hún sjálf, og því finni hún ef til vill síður fyrir umræddu bakslagi í jafnréttismálum.
Mynd/Viðar Logi

Björk segist hafa rætt það með vinkonum sínum hvernig #MeToo-mál væru orðin að eins konar bókhaldsatriði í dag. „Ef #MeToo-atriði kemur upp á vinnustað þá er þetta svona: Já, ókei. Hversu alvarlegt var þetta? Einhver fjörutíu atriði sem þarf að greina og vita hvernig á að bregðast við. Ekki alltaf bregðast eins við og ekki alltaf bara kansel eða ekki kansel. Heldur er þetta bara bókhaldsatriði,“ segir hún.

„Mér finnst mikilvægt að við leyfum okkur að fara inn í þetta gráa svæði af því að við getum ekki sett alla karlmenn sem hafa gert eitthvað á einhverja eyju og aldrei talað við þá aftur,“ segir Björk. „Það þarf að vera fyrirgefning og það þarf að vera munur á brotunum. En með aukinni ábyrgð erum við öll að skilgreina þetta saman. Ég vildi óska þess að ég gæti bara hringt í #MeToo-lögguna og hún myndi bara sjá um öll þessi mál. En sá lúxus er ekki í boði. Við verðum sjálf að setjast niður með kaffibolla og leysa úr þessu, mál fyrir mál fyrir mál. Og þannig þroskast saman í rétta átt,“ segir hún. „Þannig að stutta svarið er, í það heila er þetta að fara í rétta átt. Það verður bakslag þegar risaeðlan sveiflar halanum. En á heildina séð er skipið að snúa í rétta átt.“

Ekki sorgarplata um móðurmissi

Á nýju plötunni eru tvö lög sem fjalla um móður Bjarkar, Hildi Rúnu Hauksdóttur umhverfissinna og aktívista, sem lést árið 2018.

„Ég fór í smá vörn þegar ég sá að það hafði skolast til, þegar ég sá að fólk heldur að þetta sé sorgarplata um móðurmissi,“ segir Björk. „En þetta eru bara tvö lög, það er ekki öll platan. Þetta er eitthvað sem við þurfum öll að gera í lífinu, að kveðja foreldri. En mamma átti langt og gott líf og mér finnst mikilvægt að það sé í réttum ballans,“ segir hún.

Börn Bjarkar, Ísadóra Bjarkardóttir Barney og Sindri Eldon, vinna með móður sinni á plötunni, sitt í hvoru laginu. „Sonur minn er búinn að vera í hljómsveit síðan hann var fjórtán ára og dóttir mín er alltaf að syngja. Þau eru alltaf að bralla eitthvað og skrifa,“ segir hún.

Börn Bjarkar, Sindri og Ísadóra, vinna með henni á nýju plötunni.
Mynd/Viðar Logi

Hugsanlega hafi samstarfið með börnunum á plötunni orðið til vegna Covid, og mikillar fjölskyldusamveru í „jólakúlunni“. Björk bætir við að það væri skrýtið ef þau væru ekki á plötunni. „Þau voru orðin hluti af þessum heimi. Svo er þetta í fyrsta skipti sem þau eru bæði orðin fullorðin. Ef ég spyr þau, þá geta þau sagt já og þau vita hvað það innifelur. Ekki bara tónlistarlega séð, heldur mun fólk úti á götu stoppa þau og þau þurfa að tala um það. Það er svona pakki sem fylgir því,“ segir hún. „Þegar fólk er orðið tvítugt skilur það hvað kemur með því. Þetta var ekkert útpælt en kannski hef ég ómeðvitað gert þetta svona, sem móðir.“

Björk bætir við að Sindri sonur hennar hafi verið mjög tengdur ömmu sinni. „Hann vildi líka gera þetta sem greiða við hana og þakka henni,“ segir hún.

Lögin tvö sem Björk samdi um móður sína voru fyrstu lögin sem hún samdi á plötunni. „Ég var viðbúin því að gefa þetta út sér,“ segir hún. „Að þetta ætti kannski ekkert heima inni á minni plötu. Svo inni á milli, þegar ég var að gefa út hin lögin, fór ég aftur að þessu. Með laginu Sorrowful soil var þetta svona meira blátt áfram, einfaldara, það var eins og ljóð og auðveldara að útsetja það,“ segir hún. „Með Anchest­ress vildi ég bæði setja öll hljóðfæri í heiminum inn í það en svo var ég alltaf að taka allt út aftur af því að ég vildi hafa einfaldleika. Ég er búin að henda rosalega miklu út úr því lagi. Ég er rosalega ánægð með hvar það endaði,“ segir Björk.

Hún minnist á verklag í framhaldinu. „Ég held að þar hafi ég bara grætt á því hvað leið langur tími. Maður vinnur í einhverju lagi og svo gleymir maður því í nokkra mánuði og fer að vinna í einhverjum öðrum lögum,“ segir hún. „Svo kemur maður að því aftur og vonandi fer að vinna eitthvað aðeins í því, gleymir því svo aftur í nokkra mánuði, skilurðu,“ segir Björk. Hún hefur í dag sent frá sér níu stúdíóplötur og er Fossora hin tíunda. Auk þess á hún að baki þrjár samstarfsplötur og sjö tónleikaplötur, auk tónlistarvinnu fyrir kvikmyndir.

„Maður er alltaf með nokkra hluti sem maður er að setja í salt og eftir því sem maður verður eldri verður maður betri í því að vita: já, þetta þarf að vera í salti í einn mánuð,“ útskýrir Björk. „Þetta í eina viku. Þetta í sex mánuði. Svo getur maður tekið það aftur, þarf svo að láta það í friði í þrjá mánuði. Þetta er svo að maður sé með fersk eyru. Maður má líka ekki ofvinna hugmyndir.“

Með stuðningi bróður síns

Bróðir Bjarkar heitir Arnar Sævarsson, og eru systkinin sammæðra. Björk segist hafa verið í samráði við hann þegar hún vann að tónlistarmyndbandi lagsins sem fjallaði um móður þeirra. Myndband sem Björk lýsir sem lítilli kvikmynd. Andrew Thomas Huang leikstýrir myndbandinu. Hann hefur unnið mikið með Björk síðasta áratuginn og segist Björk hafa treyst honum vel fyrir verkefninu.

„Við fórum og tókum upp kvikmynd úti, í dal þar sem mamma tíndi mikið plöntur og þurrkaði síðan. Við horfðum síðan á þetta, ég og bróðir minn. Við höfum vandað okkur rosalega varðandi hverju við viljum deila með heiminum og hverju ekki. Ég reyndi að gefa bróður mínum alltaf tækifæri til að geta sagt við mig: Nei, þetta er of mikið. Að það væri alltaf tækifæri til þess,“ segir Björk.

„Hann studdi mig í þessu. Hann sagði að mamma hefði örugglega orðið mjög ánægð með þetta og þakklát. Hún gerði líka plötu með mér þegar ég var 11 ára og var driffjöðrin í því,“ segir hún. „Þess vegna var maður ekki eins feiminn. Það var eitthvað sem byrjaði þar og endaði, einhvers staðar þarna. Hún var stílistinn á plötukóverinu mínu þegar ég var ellefu ára. Hún bjó til settið og fann búninginn. Þannig að sú hlið á mér sem er opinber var hliðin á mér sem mamma var mjög sátt við,“ segir Björk.

Hún bendir á að ef móðir hennar hefði verið mikill intróvert og ekki líkað við þá hlið, þá hefði útkoman orðið allt öðruvísi. „En bróðir minn er búinn að sjá myndbandið og við erum mjög ánægð með þetta.“

Athugasemdir