Wilhelm hefur í tæplega fjóra áratugi beitt sér í málaflokknum, en rétt eins og hann segir nánast reglu með þá sem þangað leiðast, valdi hann sér ekki endilega að fást við þennan heim.

„Ég veit ekki um neinn sem hefur farið af stað með það í huga að ætla að verða sjálfsvígsfræðingur en það er þó orðið hægt í dag.“

Það var á allt annan og dramatískari hátt sem 35 ára gamall sálfræðingur fór að skoða málefnið í kjölinn, en árið 1983 réði Wilhelm sig sem skólasálfræðing á Austurlandi.

„Ég hafði aðsetur á Reyðarfirði en sinnti öllu Austurlandi, allt frá Bakkafirði að Suðursveit. Þar voru á þessum tíma engir sérfræðingar á þessu sviði, engir geðlæknar og engir aðrir sálfræðingar. Sjálfur var ég búinn að læra sálfræði í átta ár en það hafði aldrei hvarflað að mér að ég færi að fást við eitthvað svona lagað.“


Sjálfsvígshrina á Austurlandi


Það var svo árið 1985 að Wilhelm var staddur á þorrablóti á Reyðarfirði þar sem heimamenn skemmtu sér vel framan af.

„Ég var farinn að kynnast heimamönnum ágætlega enda Reyðfirðingar yndislegt fólk. Þegar líður á kvöldið berst allt í einu inn á blótið frétt um að ungur piltur í bænum hafi svipt sig lífi. Foreldrar hans voru á staðnum og ruku út og skyndilega breyttist kvöldið í sorgarathöfn,“ rifjar Wilhelm upp, en þessi voveiflegi atburður átti svo sannarlega eftir að draga dilk á eftir sér.

„Eftir þennan atburð vildi ég leggja eitthvað af mörkum en ég komst að því að ég vissi ekkert hvað ég ætti að gera. Framámenn á svæðinu vissu það ekki heldur og mér mættu fordómar og vanþekking.“

Wilhelm segist hafa upplifað sig vanmáttugan og einnig svolítið vonsvikinn að geta ekki lagt meira af mörkum.

„Mig langaði að taka harminn af þessu fólki en hafði engar leiðir til þess. Síðar lærði ég svo að auðvitað tek ég ekkert harminn af fólki, heldur fylgi því og reyni að styðja það svo það komi sem best út úr slíku áfalli.“

Wilhelm segir hvorki hann né aðra hafa grunað hvað kæmi í framhaldi.

„Það hvarflaði ekki að okkur að þetta yrði upphafið að sjálfsvígsbylgju en á næstu sjö árum sviptu sautján ungir menn, á aldrinum fimmtán til 24 ára, sig lífi. Þetta dreifðist aðeins yfir fjórðunginn en var hvað mest á þessu svæði sem ég bjó á. Þar með var ég dottinn inn í málaflokkinn sem ég hafði aldrei búið mig undir.“

„Það hvarflaði ekki að okkur að þetta yrði upphafið að sjálfsvígsbylgju en á næstu sjö árum sviptu sautján ungir menn, á aldrinum fimmtán til 24 ára, sig lífi."

Skýrslan sett ofan í skúffu


Skipuð var nefnd á vegum menntamálaráðuneytisins til að fara ofan í kjölinn á atburðunum.

„Hún gerði ágætis skýrslu og tillögur árið 1996 en var svo bara sett ofan í skúffu og ekkert varð úr tillögum hennar.“

Sjálfur flutti Wilhelm aftur í höfuðborgina árið 1986 og fór að starfa hjá grunnskólum á höfuðborgarsvæðinu.

„Þá svipti fimmtán ára stúlka sig lífi. Þá fannst mér vera nóg komið og leitaði til þáverandi landlæknis, Ólafs Ólafssonar. Ég lagði til við hann að gerð yrði rannsókn á atburðunum fyrir austan og þeir bornir saman við höfuðborgarsvæðið. Hann tók mér mjög vel og rannsóknin kom út árið 2001.

Alþjóðlegur forvarnardagur sjálfsvíga var í gær, föstudag. Í ár var dagurinn tileinkaður stuðningi í kjölfar sjálfsvíga. Fréttablaðið/Eyþór

Þá kom í ljós að þessi bylgja einskorðaðist við Austurland og ástandið var allt annað á höfuðborgarsvæðinu þar sem orsakir sjálfsvíga ungs fólks voru þunglyndi, depurð, erfiðar heimilisaðstæður, eiturlyf og þar fram eftir götunum.

Á Austurlandi var um að ræða þessi keðjuáhrif. Austfirðingar bjuggu við góðan efnahag, foreldrar þessara drengja höfðu það ágætt efnahagslega og drengirnir áttu peninga, enda margir að vinna í sjávarútvegi og voru allir komnir með eigin bíl þótt ekki væru allir með bílpróf. Þeir hittust og keyrðu á milli staða á sveitaböll og þannig tengdust byggðarlögin.

En þetta varð hluti af unglingamenningunni, ef allt varð vonlaust þá svipti maður sig lífi, en ekkert endilega var um þunglyndi að ræða. Þetta varð eins konar sefjun, þetta er þekkt fyrirbæri en maður vissi ekkert um þetta á þessum tíma,“ segir Wilhelm og bendir á að flóknara hafi verið að afla sér þekkingar fyrir tíma internetsins.

„Þetta varð eins konar sefjun, þetta er þekkt fyrirbæri en maður vissi ekkert um þetta á þessum tíma.“

„Prestarnir tóku mikið á sig að hjálpa aðstandendum og var það mjög einstaklingsbundið hvernig þeim gekk að ná árangri, enda ekki með sérstaka menntun til þessa.

Fólk er auðvitað lamað eftir svona áfall og á þessum tíma var ekkert til siðs að fara til geðlæknis, heldur var frekar bitið á jaxlinn og bölvað í hljóði. Nú í dag vitum við mikið betur hvað við eigum að gera.“


Fimm til sex upplifa heilsubrest


Wilhelm segir mikilvægt að aðstoð við aðstandendur eftir sjálfsvíg sé ekki tilviljanakennd, enda hafi rannsóknir sýnt fram á að að minnsta kosti fimm til sex nánir aðstandendur verði fyrir heilsutjóni í framhaldi af áfallinu.

„Við getum fullyrt það. Mótstöðukrafturinn minnkar, fólk pikkar upp pestir og er meira frá vinnu. Eins getur þetta triggerað alvarlegri sjúkdóma sem mögulega hefðu komið upp síðar. Þunglyndi getur líka sprottið af slíku áfalli og kvíði og jafnvel fer fólk að hugsa þessa leið sjálft.“

„Þunglyndi getur líka sprottið af slíku áfalli og kvíði og jafnvel fer fólk að hugsa þessa leið sjálft.“

Wilhelm segir sjálfsvíg sem betur fer tölfræðilega sjaldgæf eða í kringum 40 á ári hér á landi og dreifð yfir aldursskalann.

„En líkurnar aukast verulega ef maður hefur þekkt einhvern náið sem hefur svipt sig lífi. Þá býr þetta í upplifun manns og viðkomandi hugsar þá kannski: Ég geri eins og mamma eða bróðir minn eða pabbi.

Sumir þessara stráka sem sviptu sig lífi fyrir austan, höfðu kannski átt fimm vini sem höfðu farið þessa leið og sagt við sína aðstandendur að þetta myndi aldrei hvarfla að þeim.“

Wilhelm segist hafa lært að ekki sé hægt að taka harminn af fólki heldur aðeins að styðja það og fylgja því. Fréttablaðið/Valli

Wilhelm bendir á að áherslan hafi lengi verið á forvarnir gegn sjálfsvígum, sem farið var að rannsaka upp úr 1950.

„Það var ekki farið að bera á því að hugsa til aðstandenda fyrr en á árunum 1990 til 2000. Það er svo fyrst 2014 sem Alþjóða heilbrigðismálastofnunin og Sameinuðu þjóðirnar fá það samþykkt að aðstoð og stuðningur við aðstandendur sé hluti af fyrirbyggjandi störfum.

Allur stuðningur við aðstandendur hefur verið settur undir lykilhugtakið „postvention“ eða stuðning í kjölfar sjálfsvígs og við leggjum nú mikla áherslu á þann hluta.“


Fáir ráða við að sækja sér hjálp


Wilhelm segir að markmiðið sé að sett sé í gang fyrir fram ákveðið ferli þegar einhver nákominn sviptir sig lífi og það sé þannig ekki háð tilviljun hvort aðstandendur fái nauðsynlega aðstoð.

„Nú er í undirbúningi nokkuð sem ég hef kallað sjálfsvígsforvarnarsetur enda opinbera nafnið of langt til að leggja á minnið, eða Opinber þekkingar- og þróunarmiðstöð áfalla-, ofbeldis- og sjálfsvígsforvarna. Ætlunin er að þessi miðstöð leggi línurnar um hvernig tekið sé á þessum málum.

Þeir sem koma fyrst að sjálfsvígum eru lögregla, læknir og prestur – ég held að þetta fólk vinni allt hvert í sínu horninu, en með þessu væri þess krafist að þessir aðilar ræði saman og hafi svo samband við teymi sem svo tekur við fjölskyldunni,“ segir Wilhelm og bendir á að sá stuðningur sé margþættur.

„Lífið breytist algjörlega og skiptist í raun upp í lífið fyrir sjálfsvíg og eftir sjálfsvíg.“

„Lífið breytist algjörlega og skiptist í raun upp í lífið fyrir sjálfsvíg og eftir sjálfsvíg.“

Wilhelm segir færri ráða við að sækja sér hjálp sjálfir auk þess sem það geti verið kostnaðarsamt.

„Auk þess eru mikið fleiri en þessi fimm til sex sem ég nefndi í upphafi sem verða fyrir miklu áfalli við sjálfsvíg. Það er hægt að færa rök fyrir því að á Íslandi verði um tvö þúsund manns fyrir miklu áfalli árlega vegna sjálfsvíga.“

Tíu ár að skrifa bók


Fyrir tæpu ári kom út bókin Þjóð gegn sjálfsvígum eftir Wilhelm.

„Þegar ég hafði starfað í þessum málaflokki í nefndum, haldið námskeið, veitt ráðgjöf og hitt aðstandendur, fannst mér ég þurfa að skrifa bók um efnið.“

Wilhelm sótti um styrki víða en fékk aðeins vilyrði frá Reykjavíkurborg.

„Fyrir þann styrk sótti ég Evrópuráðstefnu um sjálfsvígsforvarnir og kom ferskur til bókarskrifa.“

Wilhelm var í rúmlega fullri vinnu með fram bókarskrifunum sem tóku 10 ár.

„Það var seiglan og þrjóskan sem leyfðu mér ekki að gefast upp auk hvatningar frá konunni minni, sem hvatti mig að fara til sonar okkar og skrifa hjá honum í litlum bæ við Minneapolis í Bandaríkjunum.

Þar varði ég desembermánuði í þrjú ár í röð og það gerði útslagið og bókin kom loks út í október. Útgefendum þótti þetta ekki söluvænleg vara en það var hins vegar Bjarni Harðarson hjá útgáfunni Sæmundi sem áttaði sig á mikilvægi þess að þessi bók kæmi út,“ segir Wilhelm að lokum.