Maroš Šefčovič, varaforseti framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins, er í opinberri heimsókn á Íslandi. Hann telur Evrópusambandið standa frammi fyrir sinni mestu krísu frá upphafi og að samstaða Evrópufjölskyldunnar skipti miklu máli. Ísland spili stóra rullu.

„Fjármálakreppan var mjög dramatísk og Covid-faraldurinn var tegund af krísu sem okkar kynslóðir höfðu aldrei tekist á við. En þetta stríð er erfiðara,“ segir Maroš eftir heimsókn sína á Bessastaði þar sem hann ræddi við Guðna Th. Jóhannesson forseta.

Maroš hefur einnig fundað með ráðherrum, heimsótt Alþingi og tilraunastöð Carbfix á Hellisheiði. Þá tók hann þátt í málþingi í Háskóla Íslands um EES-samstarfið með Þórdísi Kolbrúnu Reykfjörð Gylfadóttur utanríkisráðherra og fulltrúum viðskiptalífs og menntamála.

Hætta að kaupa af Rússum

Orkumál eru ofarlega í huga enda stendur Evrópa, og allur heimurinn, frammi fyrir gríðarlegri orkukreppu vegna innrásar Rússa inn í Úkraínu. Maroš hefur mikla reynslu úr þessum málaflokki en hann var varaforseti orkumála Evrópusambandsins í fimm ár, árin 2014 til 2019.

„Við sjáum að Rússar eru augljóslega að nota orku sem vopn. Meðal annars með því að hagræða verðinu á mörkuðum,“ segir Maroš. Hann segir að veturinn verði vissulega mikil áskorun en á leiðtogafundi Evrópusambandsins í gær hafi komið fram að tryggt yrði að bæði heimilin og atvinnulífið fengju nægjanlegt gas. Birgðirnar fyrir veturinn séu 95 prósent fullar.

„Samstaðan skiptir mestu máli og við munum tryggja að öll aðildarlöndin fái nægt gas, sama hvar í álfunni þau eru,“ segir Maroš. Vandinn sé hins vegar hvernig hægt sé að halda verðinu á gasi niðri og framkvæmdastjórnin muni koma fram með tillögur þess efnis á næstu dögum. Meðal þess sem rætt er um að gera er verðþak á gas. Þar skipti stærðin máli því Evrópusambandið er stærsti einstaki kaupandi gass á heimsmarkaði.

Maroš segir líklegt að Rússar hætti alfarið að kaupa orku frá Rússum og mikið hafi dregið úr þeim nú þegar. Á stuttum tíma minnkaði hlutfall rússneskrar orku í Evrópusambandslöndum úr rúmlega 40 prósentum í 8. Í staðinn hafa orkukaupin orðið dreifðari.

„Við munum standa með Úkraínu allt til enda,“ segir Maroš. „Úkraína er lýðræðisríki sem deilir gildum okkar og verður að sigrast á grimmu hervaldi sem brotið hefur alþjóðalög.“

Innan Evrópusambandsins sé verið að ræða frekari aðgerðir til þess að hjálpa Úkraínu, það er, nákvæm skref um hvernig eigi að byggja landið upp að nýju. Samkomulag hafi verið gert við Úkraínustjórn um hvernig sú aðstoð sem berst verður nýtt, ekki aðeins frá Evrópusambandinu heldur öllum heiminum. Verður sérfræðiþekking Evrópusambandsins nýtt til þess að fjármagnið nýtist sem best, til að byggja upp innviði og fjárfesta í hlutum sem líklegir eru til að skapa sem mesta farsæld fyrir landið til framtíðar.

„Það hreyfði við mér að sjá fólkið á götunum í Kænugarði fagna þegar Evrópusambandið veitti Úkraínu stöðu umsóknarríkis.“

Nágranni Úkraínumanna

Hinn 28. febrúar, fjórum dögum eftir innrásina, sótti Selenskí forseti um aðild að Evrópusambandinu og 23. júní samþykkti Evrópuþingið að Úkraína fengi stöðu umsóknarríkis. Maroš sér fyrir sér að Úkraína gangi í sambandið í fyrirsjáanlegri framtíð.

„Ég er Slóvaki og nágranni Úkraínumanna,“ segir hann. „Slóvakía hefur grætt ofboðslega mikið á að vera hluti af Evrópusambandinu. Það hreyfði við mér að sjá fólkið á götunum í Kænugarði fagna þegar Evrópusambandið veitti Úkraínu stöðu umsóknarríkis.“

Fyrir stríðið vann Maroš mikið með Úkraínumönnum. Meðal annars við gaskaupasamninga, hrávörusamninga og samræmingu rafleiðslukerfis Úkraínu við kerfi Evrópusambandsins. „Ég hef séð hvernig ríkisstjórn Selenskís hefur náð að breyta landinu á skömmum tíma. Það liggur fyrir að uppbyggingin eftir stríðið verður mikil áskorun en við sjáum mikla staðfestu stjórnarinnar í að undirbúa landið fyrir aðild að Evrópusambandinu,“ segir hann.

Ólafur Stephensen stýrði málþingi um EES-samstarfið sem Þórdís Kolbrún utanríkisráðherra og Maroš sóttu á fimmtudag.
Mynd/Háskóli Íslands

Stríðið breytti ESB

Maroš segir stríðið hafa verið mikið áfall. Óhugsandi hefði verið í hugum margra að stríð gæti brotist út að nýju í Evrópu. Stríðið hafi valdið því að Evrópusambandið hafi þurft að hugsa um öryggismál sín upp á nýtt, sem og fjármálakerfið og stjórnmálin.

„Við erum að sjá eyðilagðar borgir og fjöldagrafir. Við höfum ekki séð svona við okkar landamæri nema í heimildarmyndum úr seinni heimsstyrjöldinni,“ segir hann. „Ungt fólk sem á að sitja á bekk í háskóla er núna í skotgröfunum að kljást við rússneska skriðdreka.“

Á aðeins tveimur vikum hafi orðið til 7 milljónir flóttamanna, sem flestir flúðu til annarra ríkja Austur-Evrópu. Öðrum ríkjum sé einnig ógnað því að í rússneska ríkissjónvarpinu sé tal um að Úkraína sé aðeins fyrsta ríkið sem ráðist verður inn í, ekki það síðasta.

Hann segir Evrópusambandið hafa þegar breyst. „Hver krísa hefur mótað sambandið en engin meira en þessi. Evrópusambandið var stofnað sem verkefni friðar. Nú þurfum við að takast á við stríð,“ segir hann.

Bregðast hafi þurft hratt við, meðal annars með átta þvingunarpökkum á Rússa. Þá hafi þurft að styrkja Úkraínu hressilega fjárhagslega til þess að landið héldist á floti fyrstu vikurnar eftir innrásina. Sjóðir sem átti að nota í friðargæslu í fjarlægum heimshlutum séu nú notaðir til þess að kaupa vopn fyrir nágrannaríki.

„Við bjuggumst við mjög hröðum bata eftir Covid og við sjáum ótrúlegar hagtölur strax tveimur mánuðum eftir að faraldurinn byrjaði að fjara út. Efnahagurinn óx hratt og við vorum mjög bjartsýn á að þetta yrði góður tími.“ En síðan hefur verið stríð, orkuskortur, mikil verðbólga og lífskjarakrísa. Evrópumenn hafi hins vegar sýnt góðan skilning á ástandinu og að nauðsynlegt sé að styðja Úkraínumenn.

Kröfðust aldrei sæstrengs

Maroš segist í heimsókn sinni hafa viljað þakka forseta landsins og öðrum ráðamönnum fyrir framlag Íslands og staðfestu strax frá fyrsta degi. Meðal annars með þátttöku í efnahagsþvingununum og stuðningi við Úkraínumenn, fjárhagslegum og af öðrum toga. „Þetta skiptir okkur máli,“ segir hann.

En hann var einnig að skoða leiðir til að nýta sjálfbæra orku sem best og nýjungar á sviði orku- og loftslagsmála hér á landi. Hann segir að hægt sé að nota föngunartækni eins og Carbfix hefur verið að þróa víða í Evrópu og þess vegna hafi Evrópusambandið stutt dyggilega við verkefnið fjárhagslega. Ísland skipti miklu máli í að takast á við orkukreppuna og loftslagsmálin í heild.

Hann ítrekar að það hafi aldrei staðið til að krefja Íslendinga um að lagður yrði sæstrengur með samþykkt hins svokallaða þriðja orkupakka árið 2019. „Ég veit að það var mikil umræða um þetta hér á Íslandi en hún var byggð á misskilningi,“ segir Maroš. „Mér fannst gott að geta skýrt þetta á öllum fundum sem ég hef farið á hér að það hafi aldrei verið ásetningur okkar að krefjast sæstrengs. Við lítum frekar á að Ísland geti tekið þátt í að tryggja orkuöryggi í Evrópu með þekkingu sinni, til dæmis á sviði jarðhita, og ýmsum nýsköpunarverkefnum.“

Ísland í Evrópufjölskyldunni

Aðspurður um EES-samstarfið segir Maroš það bæði hafa reynst farsælt fyrir aðildarríkin og Evrópusambandið. Íslendingar fái aðgang að 450 milljóna manna markaði og almennir borgarar geti nýtt sér ýmis fríðindi sem fylgi, svo sem aðgang að skiptinámi sem tíundi hver Íslendingur hafi nýtt sér.

„Við eigum vonandi önnur þrjátíu ár eða lengra fram undan,“ segir Maroš. Hann segir mikilvægt að Íslendingar sjái og finni að þeir séu hluti af Evrópufjölskyldunni. Ísland og Evrópusambandið hafi sömu gildi og sömu markmið fyrir framtíðina.

Hann á von á að EES-samstarfið aukist frekar en hitt og í þessari heimsókn hafi meðal annars verið rætt um aukið samstarf á sviði heilbrigðismála. Einnig hafi verið rætt við Norðmenn um þetta. „Við höfum séð það að veirur virða ekki landamæri,“ segir Maroš.