Viðsnúningur hæstaréttar Bandaríkjanna varðandi réttinn til þungunarrofs hefur valdið miklu uppnámi. Vörnin sem fólst í stjórnarskránni er ekki lengur til staðar og fjölmörg fylki hafa þegar eða stefna að því að banna þungunarrof. Jafn vel þó um nauðgun eða sifjaspell sé að ræða.

Félagsráðgjafinn Helga Sól Ólafsdóttir, sem aðstoðað hefur pör, konur og stúlkur sem leita þungunarrofs í meira en 20 ár, er uggandi vegna þróunarinnar. Hún segist óttast smitáhrif innan Bandaríkjanna og til annarra landa.

„Þegar er byrjað að örla á meiri hörku í andstöðunni við þungunarrof í öðrum löndum. Til dæmis í Póllandi þar sem fólk hefur ítrekað reynt að fá lögum breytt í takt við nágrannalönd sín en þeim tilraunum hefur alltaf hafnað,“ segir hún. Verst bitni þetta á fátækum konum sem reiði sig á heilbrigðisþjónustu í nærumhverfinu. „Þær hafa ekki efni á að ferðast til annars ríkis þar sem þungunarrof er leyft,“ segir hún.

Gríðarleg mótmæli brutust út eftir að Roe vs Wade var snúið við.
Fréttablaðið/Getty

Bendir hún á að rannsóknir sýni að á þeim svæðum sem þungungarrof og greiður aðgangur að langtíma getnaðarvörnum er innleiddur fækki félagslegum vandamálum og glæpum 18 árum seinna. Býst hún við því að á þeim stöðum sem verið er að banna þungunarrof núna muni alvarlegum félagslegum vandamálum fjölga sem og lífshættulegum heimagerðum aðferðum til að stöðva þungun.

Stutt ferli

Víkjum okkur til Íslands. Með löggjöfinni frá árinu 2019 öðluðust íslenskar konur rétt til þungunarrofs allt að 22 vikum. Ekki þurfa þær lengur leyfi eins og áður heldur geta hringt og pantað þungunarrof á kvennadeild Landspítalans eða öðrum heilbrigðisstofnunum.

Ferlið tekur ekki langan tíma. Eftir pöntun er vanalega hringt í konuna daginn eftir og henni boðið tími í strax í læknisskoðun eða viðtal hjá félagsráðgjafa eftir því sem hún óskar. Tilgangur læknisskoðunar er meta meðgöngulengd, staðsetningu þungunar og fræða konuna um ferlið.

Ef meðgangan er komin skemur á veg en 9 vikur er blæðingum komið af stað með lyfjagjöf. Milli 9 og 12 vikna meðganga er stöðvuð með aðgerð í léttri svæfingu. Ef meðgangan er komin lengra af stað er mun flóknara ferli þar sem lyfjagjöf og innlög er nauðsynleg – ferli sem getur tekið í kringum sólarhring.

Flestar komnar stutt á leið

„Oft eru þær ekki búnar að ljúka námi, eru ekki í öruggu húsnæði eða ekki í öruggu sambandi. Þeim vantar það félagslega öryggi í kringum sig til að geta boðið barni það sem þær vilja geta gert,“ segir Helga Sól um þær konur sem koma til hennar í þungunarrof.

Flestar eru konunar undir þrítugt en Helga Sól segir í raun allt frjósemiskeið kvenna undir. „Sjaldgæft er að stúlkur sem koma til okkar séu undir 15 ára aldri en þær yngstu eru um 13 ára,“ segir hún.

Árið 2018 komu alls 1049 konur í þungunarrof á Íslandi. 549 af þeim voru milli 20 og 29 ára en 121 undir tvítugu. 5 voru 45 ára eða eldri.

Þær yngstu sem koma í þungunarrof eru 13 ára og þær elstu eldri en 45.
Fréttablaðið/Valli

Langflestar, 832 talsins, voru aðeins komnar 12 vikur eða skemur á leið og aðeins 7 lengur en 16 vikur.

Alltaf eru konur sem þurfa að fara í þungunarrof eftir kynferðislegt ofbeldi en Helga Sól segir að þessum hópi hafi fækkað á undanförnum árum. Mun algengara sé að þolendur nauðgana taki neyðargetnaðarvarnarpilluna á bráðamóttökunni þegar þær leita þangað. Áður fyrr voru þolendur kynferðisofbeldis stærri hluti af þeim sem þurftu á þungungarrofi að halda.

Meirihluti kvennana er að koma í fyrsta skiptið, 62 prósent, en aðeins 6 prósent eru að koma í fjórða skiptið eða oftar. Helga Sól segir að þær konur sem koma síendurtekið í þungunarrof séu yfirleitt konur í miklum fíkniefnavanda og heimilislausar.

Engin léttúð

Helga Sól segir flestar konunar harðákveðnar þegar þær panta tíma. Einhverjar þurfa þó ráðgjöf. Flestar eru búnar að setjast niður með manninum og ræða hvað sé skynsamlegt að gera í stöðunni.

„Þetta getur verið flókin ákvörðun og engin kona tekur hana af léttúð. Þetta er ákvörðun sem getur breytt lífinu og þú vilt ekki taka hana nema að vel athuguðu máli. Engin kona notar þungunarrof sem getnaðarvörn,“ segir Helga Sól. „Þær spyrja sig: Getum við þetta? Viljum við þetta, get ég þetta? Get ég þetta núna? Hvað get ég eða við, boðið barninu?“

Í viðtali ræða félagsráðgjafar um þeirra félagslegu aðstæður, hvaða mögulegar séu í stöðunni og hvar þau séu stödd í ákvörðunarferlinu. Stundum þarf fleiri en eitt viðtal til að komast að niðurstöðu.

Helga Sól segir konum finnast það best ef þær hafa stuðning frá manninum við ákvörðunartökuna. En það er ekki alltaf svo og þá getur verið gott að fá viðtal. „Það er alltaf gagnlegt að ræða við þriðja aðilann og fá að orða sínar hugsanir. Sérstaklega þegar parið er ekki sammála,” segir Helga Sól. „En ákvarðanatakan er alltaf hennar á endanum því þetta er hennar líkami og hennar líf.“

Rétturinn til þungunarrofs sé þó ekki engöngu fyrir konur. „Enginn kona verður þunguð án aðkomu karls. Þannig að allir eru tapa þegar þessi réttur er tekinn burtu."

Hún segir það líka koma fyrir að konur hætti við að fara í þungunarrof, jafn vel á síðustu stundu. Einnig séu dæmi um að þær hætti við að hætta við.

Þá er allur gangur á því að hversu miklu leyti aðstandendur taki þátt í ferlinu. „Ef kona er í sambandi við manninn er oft æskilegt að hann komi með en við gerum ekki kröfu um það. Sérstaklega ekki ef þetta er ofbeldissamband,” segir Helga Sól. „Sumar taka mömmu sína með sér, eða pabba sinn, systur eða vinkonu. Þær leita sér stuðnings þar sem hann er mestur.“

Má mér líða ágætlega?

Þegar Helga Sól er spurð hvort að tíminn eftir þungunarrof sé ekki erfiður fyrir konur svarar hún því neitandi. Erfiðasta tímabilið sé þegar verið er að taka ákvörðunina og hormónaflæðið sem fylgir þungun gerir hana ekki auðveldari.

„Eftir á, þegar þær eru búnar að fara yfir rökin sín, standa þær með sér og eru sáttar,“ segir Helga Sól.

Hún býður þeim sem eiga erfitt með ákvarðanatökuna í svokallað eftirviðtal, sem er oft viðtal 4 vikum eftir þungunarrofið. En þá heyrir hún þær gjarnan segja eitthvað á þessa leið: „Mér líður ágætlega. Má mér líða ágætlega?“

„Þær halda að þær eigi að vera að fram komnar af samviskubiti en þær eru það ekki. Þetta var ákvörðun sem þær voru að taka til að byggja sér og sínum bestu möguleikana á góðu lífi,” segir Helga Sól. „Það að eignast barn af því að náttúran tók yfir og lífið eigi að reddast er ekki sanngjarnt fyrir einn eða neinn.“

Réttindi eru viðkvæm

Þó að umræðan með eða á móti þungunarrofi virðist Íslendingum frekar framandi, og jafn vel svolítið amerísk, þá eru ekki nema þrjú ár síðan tekist var hatrammlega um hina nýju löggjöf á Alþingi. 18 þingmenn þriggja flokka kusu gegn frumvarpinu, þar af einn ráðherra, og biskup Íslands lýsti sig andvíga því.

Inga Sæland, formaður Flokks fólksins, talaði hvað mest gegn nýju löggjöfinni.
Fréttablaðið/Ernir

„Sem betur fer erum við hér á Íslandi með stjórnvöld sem hlusta á ráðgjöf fagfólks byggða á staðreyndum frekar en tilfinningum fólks sem telur sig vita betur,“ segir Helga Sól en viðurkennir að það hafi komið henni dapurlega á óvart hversu margir kusu á móti.

Hún segir að bæði skjólstæðingum sínum og fagfólki í stéttinni hafi fundist erfitt að hlusta á þá sleggjudóma sem slengt var fram á þessum tíma af háværum minnihluta. Hún segist sannfærð um að almennt séð séu Íslendingar á þeirri skoðun að þungunarrof sé sjálfsagður réttur, réttur kvenna til að stjórna hvers konar fjölskyldu þær eignist.

Þetta eigi líka við um þorra Bandaríkjamanna og vonar að það takist að snúa dóminum aftur við. „Ég er ekki viss um að bandarískur almenningur hafi gert sér grein fyrir hvað var að gerast í raun og veru, Hvað réttindi sem er búið að berjast fyrir eru viðkvæm.“