Hvernig fer ákæruvaldið að því að skyggnast inn í huga þess sem fremur brot til að átta sig á hugarfari hans og ásetningi til að fremja alvarlegustu brot sem kveðið er á um í almennum hegningarlögum? Hvað ræður því hvort maður er ákærður fyrir manndráp (211. gr.) manndráp af gáleysi (215.) eða líkamsárás sem leiðir til dauða (2. mgr. 218.)?

Ásetning þarf líka til afleiðinga

„Til að ákæra mann fyrir manndráp af ásetningi þarf ákæruvaldið að sýna fram á að hann hafi bæði haft ásetning til verknaðarins sjálfs og til afleiðinga hans,“ segir Kolbrún Benediktsdóttir, varahéraðssaksóknari. Öll brot á hegningarlögum áskilji ásetning nema ákvæði þeirra heimili sérstaklega að ákært sé fyrir gáleysisbrot.

Þótt unnt sé að sýna fram á að viðkomandi hafi framið sjálft verkið, og jafnvel sanna ásetning til að valda líkamstjóni, er ekki þar með sagt að hann hafi ætlað sér að verða manni að bana.

Kolbrún vísar til kenninga í refsirétti og dómafordæma sem gefa ákæruvaldinu leiðbeiningar um mat á ásetningi.

„Þegar um tjónsbrot er að ræða erum við með nokkur ásetningsstig. Efsta stigið er beinn ásetningur en næst á eftir kemur líkindaásetningur sem er algengasta stigið í þessum alvarlegustu málum.“

„Ákærða mátti vera ljóst“

„Ef maður stingur einhvern með hnífi í brjósthol eða kviðarhol má honum vera ljóst að líklegast er að þolandinn deyi.“ Í dómafordæmum er líkindaásetningi yfirleitt lýst með þeim orðum að gerandanum hefði ekki getað dulist er hann veittist að brotaþola með hnífnum að langlíklegast væri að bani hlytist af atlögunni.

Til að lýsa líkindaásetningi betur nefnir Kolbrún þekkt fordæmi um líkamsárás sem leiddi til dauða en gerandinn gat engan veginn séð fyrir að mannsbani hlytist af, svokallaðan Ásláksdóm. Gerandinn var ákærður fyrir stórfellda líkamsárás með því að hafa greitt öðrum manni hnefahögg á veitingastað í Reykjavík. Við höggið rofnaði slagæð við hálshrygg mannsins sem fyrir árásinni varð, sem leiddi til heilablæðingar sem dró manninn til dauða.

Kolbrún segir að þarna hafi verið ásetningur um verknaðinn sjálfan en gáleysi um afleiðingarnar. Gerandinn hafi haft fullan ásetning til að kýla manninn en ekki til að drepa hann. Var ákærði sakfelldur fyrir stórfellda líkamsárás.

„Lét sér í léttu rúmi liggja“

Kolbrún lýsir lægsta stigi ásetnings um afleiðingar brots þannig að gerandinn kæri sig kollóttan um afleiðingar gjörða sinna.

Laganemar læri um danska trésmiðinn sem var búinn að missa fjármál verskstæðisins í vitleysu. Hann var að labba frá versktæðinu sínu, kveiti á eldspýtu sem hann kastaði aftur fyrir sig inn í trésmíðaverkstæðið sitt og sagði: „Ske vad de vill“ – Svo kviknaði í öllu og hann var dæmdur fyrir brennu. „Hann gat vitað að með því að kasta eldspýtu inn í trésmíðaverkstæði væru ákveðnar líkur á að það gæti kviknað í, en hann gerði það samt og lét sér þannig eiginlega í léttu rúmi liggja hvort afleiðingin kæmi fram eða ekki,“ segir Kolbrún.

Aðspurð segir hún að brunamálið á Selfossi kunni að vera á mörkum þessa lægsta stigs og líkinda­ásetnings. „En þetta lægsta stig ásetnings er líka oft á mörkum gáleysisbrots,“ segir hún. Kolbrún vil ekki tjá sig efnislega brennumálið. Hún flutti málið af hálfu ákæruvaldsins í héraði og nú hafi Hæstiréttur ákveðið að taka það til skoðunar. Endanleg niðurstaða liggur því ekki fyrir í málinu.

Hún segir þó að hafa þurfi í huga að í málinu sé ákært fyrir tvö brot; brennu og manndráp. „Í slíkum málum þarf ekki að vera sama ásetningsstig fyrir bæði brotin. Ákærði gæti hafa haft beinan ásetning um að kveikja í húsi og látið sér í léttu rúmi liggja hvort eldsvoðinn verður þeim að bana sem sofa í húsinu,“ segir Kolbrún.

Verða að láta reyna á hlutina

Kolbrún segir mikilvægt að hafa í huga að ákæruvaldið ber alltaf sönnunarbyrðina fyrir öllu, bæði varðandi styrkleika ásetningsins og að hann nái til allra þátta brotsins, bæði verknaðarins og afleiðinganna. „Auðvitað látum við stundum reyna á hlutina, jafnvel þótt við teljum einhvern vafa á sakfellingu. Réttarkerfið þróast aldrei áfram nema við látum reyna á hluti.“

Ákæruvaldið þurfi þó alltaf að hafa gott mál í höndunum til að láta reyna á eitthvað sem ekki eru til fordæmi fyrir. Hún nefnir nýlegan dóm þar sem hálstak hafi í fyrsta sinn leitt til sakfellingar fyrir tilraun til manndráps. Dómarar hafi á sínum tíma ekki einu sinni viljað heimfæra hálstak sem alvarlega líkamsárás. „Þetta mál var svo alvarlegt og gróft að við urðum að láta á það reyna. Og þannig verður smámsaman framþróun í réttarkerfinu.“

Nokkrar ólíkar myndir ásetnings

Mikinn fjölda dómafordæma má finna um ýmsar myndir ásetnings í líkamsmeiðingamálum. Með ákvörðun sinni í síðustu viku hyggst Hæstiréttur skerpa á skilum milli manndrápa af ásetningi og gáleysis.

Líkamsárás breytt í manndráp

Valur Lýðsson var sakfelldur fyrir stórfellda líkamsárás og dæmdur í 7 ára fangelsi í héraði. Héraðsdómur taldi hvorki sannað að fyrir Val hafi vakað að ráða bróður sínum bana, né að honum hafi mátt vera ljóst að hverjar afleiðingar atlögu hans gætu orðið. Landsréttur taldi atlögu hans hins vegar svo ofsafengna að Val hafi hlotið að vera ljóst að langlíklegast væri að bani hlytist af henni. Var hann því sakfelldur fyrir manndráp af ásetningi og refsing hans þyngd í 14 ára fangelsi.

Valur Lýðsson í héraðsdómi Suðurlands.

Gáleysi breytt í ásetning

Í héraði var ekki talið að Vigfús Óskarsson hefði haft ásetning til að bana fólkinu sé lést í eldsvoðanum á Selfossi og var hann sakfelldur fyrir manndráp af gáleysi og dæmdur til fimm ára fangelsisvistar. Landsréttur sakfelldi Vigfús hins vegar bæði fyrir brennu og fyrir manndráp af ásetningi og er vísað til líkindaásetnings í forsendum. Hann hafi vitað af fólkinu á efri hæð hússins og að mikill eldsmatur var í húsinu. „Gat honum ekki dulist að svo gæti farið að þau, sem uppi voru, kæmust ekki undan ef kviknaði í húsinu og líklegt væri að þau gætu beðið bana, eins og reyndin varð. Þrátt fyrir þessa vitneskju um þessar aðstæður kveikti hann eld sem leiddi til þess að tvær manneskjur létust.

Tilraun til mannráps - hnífstunga

Ingibjörg Eva Löve fékk fimm ára fangelsi fyrir atlögu að fyrrverandi kærasta sínum. „Þótt ósannað sé að sá ásetningur hafi vaknað hjá ákærðu á fyrri stigum að ráða brotaþola bana var atlaga hennar að honum heiftúðug. Linnti hún ekki látum þó að brotaþoli stæði vopnlaus frammi fyrir henni, þá þegar sár eftir höfuðhöggið sem hún hafði veitt honum. Lagði hún til hans með hnífnum, sem hún vissi að var flugbeittur. Gat henni ekki dulist á verknaðarstundu að mannsbani gæti hlotist af atlögu í brjóstkassa með svo hættulegu vopni.

TIlraun til manndráps - hálstak

Hrafnkell Óli Hrafnkelsson var sakfelldur fyrir að hafa stöðvað för barnsmóður sinnar úr íbúð þeirra er hún reyndi að flýgja ofbeldi hans „með því að taka hana hálstaki og hert þannig að öndunarvegi hennar að hún hafi ekki megnað að streitast á móti og „hafi dottið út“, það er misst meðvitund um stund með þeim afleiðingum sem lýst er í ákæruskjali héraðssaksóknara. Ákærði hafi látið sér afleiðingar af þessari háttsemi sinni í léttu rúmi liggja. Var hann sakfelldur fyrir tilraun til manndráps. Hann var einnig sakfelldur fyrir nauðgun og frelsissviptingu og dæmdur til fangelsis í tíu ár.

Stórfelld líkamsárás - æsingsóráð

Sveinn Gestur mætti til þinghalds í Landsrétti.

Þótt Arnar Jónsson Aspar hafi ekki lifað þá atlögu af sem hann varð fyrir á Æsustöðum í Mosfellsdal, var talið að svonefnt æsingsóráð hafi átt hluta í dauða hans og það var niðurstaða bæði ákæruvalds og dómstóla að Sveinn Gestur Tryggason hefði ekki haft ásetning til að bana Arnari og hann hefði ekki mátt geta sér til um það æsingsóráð sem Arnar Jónsson Aspar var í þegar hann varð fyrir atlögunni að Æsustöðum í Mosfellsbæ. Sveinn Gestur var því ákærður og sakfelldur fyrir stórfellda líkamsárás en ekki manndráp.