Myndin, sem fjallar um lokaæviskeið afa Jóns Bjarka, Trausta Breiðfjörð Magnússonar, og ömmu, Huldu Jónsdóttur, var lokaverkefni Jóns Bjarka í sjónrænni mannfræði frá Freie Universitat í Berlín. Parið hefur búið í borginni frá árinu 2015 og Hlín lagt þar stund á nám í myndlist og er að ljúka mastersgráðu.

„Við duttum bæði inn í draumanámið í Berlín. Þetta var lokaverkefnið í námi Jóns Bjarka og það að við unnum þetta saman gerðist frekar ómeðvitað og náttúrulega. Við eyðum ófáum stundum saman,“ segir Hlín.

„Við búum saman og tölum mikið saman um verkefni hvort annars og þetta skarast mikið, skapandi heimildarmyndagerð og myndlist, svo þetta átti bara vel saman,“ segir Jón Bjarki og Hlín bætir við: „Þessi tegund heimildarmyndargerðar er mjög baseruð í myndlist. Ég hafði í upphafi trú á að við gætum gert þögla heimildarmynd þar sem áherslan væri öll á hið sjónræna. Tilvera þeirra Huldu og Trausta væri þar í forgrunni. Þessi daglegi veruleiki.“

Mikið sungið og mikið sagt


Jón Bjarki, sem starfaði árum saman sem blaðamaður, hafði viðrað önnur umfjöllunarefni fyrir lokaverkefni og var með ákveðnar efasemdir í upphafi verkefnisins.

„En Hlín benti á að það þyrfti ekki mikið að gerast í myndinni, heldur myndi samspil þeirra hjóna bera hana uppi. Það að þessi maður væri að undirbúa 100 ára afmæli sitt og um leið jarðarför, það væri nóg,“ segir Jón Bjarki og hlær að því að þau hafi íhugað að hafa myndina þögla.

„Hún endar svo á að vera nánast söngvamynd, það er mikið sungið og mikið sagt. En grunnurinn hvílir svo líka þarna í þögninni, rétt eins og í tifinu í klukkunni sem minnir á tímann sem er senn á þrotum.“

Trausti Breiðfjörð, afi Jóns Bjarka er umfjöllunarefni heimildarmyndarinnar Hálfur álfur.

Hlín bendir á að ekki sé um klassíska heimildarmynd sem er uppfull af upplýsingum og spurningum að ræða.

„Við fókuserum ekki mikið á atriði eins og æsku þeirra eða fortíð heldur kemur sagan fram í römmunum sem segja vonandi á stundum meira en þúsund orð. Að sjá hann elda grautinn sinn markar allar hinar stundirnar sem hann hefur gert grautinn sinn.“

Jón Bjarki bætir þá við: „Hendurnar á 100 ára gömlum manni eða 97 ára gamalli konu segja einar og sér mikla sögu.“


Sjötíu ára hjónaband er flókið


Hlín segir þau hafa viljað gæta sín á að smætta viðfangsefni sín ekki niður í ellina sem markerar þau. „Það er svo klassískt að spyrja eldra fólk hverju það þakkar langlífið og þar fram eftir götunum.

Við vildum leyfa áhorfendum að skynja hver þau væru, hér og nú. Það er fallegt að eldast og líka erfitt. Sjötíu ára hjónaband er flókið og það er alls konar en það þarf ekki að mata áhorfandann á öllu.“

Myndin, sem fjallar um lokaæviskeið afa Jóns Bjarka, Trausta Breiðfjörð Magnússonar, og ömmu, Huldu Jónsdóttur, var lokaverkefni Jóns Bjarka í sjónrænni mannfræði frá Freie Universitat í Berlín.

Verkefnið var sannarlega knýjandi enda tók Jón Bjarki upp síðasta æviár afa síns og fylgdi honum alla leið í kirkjugarðinn.

„Þetta var síðasti séns, síðasta sinn sem hann eldaði grautinn sinn, síðasta sinn sem hann gekk göngutúrinn og hún að fara með uppáhaldsvísurnar sínar í síðasta sinn,“ segir Jón Bjarki, sem þurfti vissulega að skilja á milli þess að vera kvikmyndagerðarmaður og barnabarn. „Ég lagði vélina frá mér þegar afi varð mikið veikur,“ segir hann.

Þau segja það þó hafa auðveldað verkefnið mjög að Trausti vildi láta gera þessa mynd og vildi láta fylgja sér alla leið inn í dauðann. Það hafi auðveldað mjög að vera með svo skýrt leyfi.

„Ég lagði mikið upp úr því að dvelja með þeim í lengri tíma og það gerði það að verkum að smám saman vöndust þau vélinni og þetta varð leikur okkar á milli. Ég held við höfum verið komin með 50 til 60 klukkustundir af myndefni og eitthvað umfram það í bara hljóði,“ segir hann.

Möguleg álfabölvun á myndinni

Þau Jón Bjarki og Hlín komu til landsins undir lok júlí í fyrra því fyrirhugað var að frumsýna myndina á Skjaldborgarhátíðinni. Hátíðinni var svo frestað degi áður en hún átti að hefjast vegna Covid-takmarkana.

„Svo tókst að halda hátíðina í septemberlok í Bíó Paradís og ætluðum við að fara með myndina í sýningar í framhaldi hátíðarinnar. Þetta reyndust þó síðustu dagarnir fyrir hertar takmarkanir enda kom upp bylgja á sama tíma. Þá var frestað fram í nóvember en ekkert varð úr því.

Svo vorum við komin fram í lok mars og komin að frumsýningardegi. Þá aftur var öllu skellt í lás og við rétt náðum að halda lokaða sýningu daginn áður fyrir styrktaraðila og fjölskyldu,“ útskýrir hann.

Jón Bjarki og Hulda komu tll landsins í júlí á síðasta ári til að frumsýna myndina en henni var þá fresta og svo aftur og aftur. Fréttablaðið/Ernir

Ég var nú farinn að gera grín að því að það væri mögulega einhver álfabölvun á myndinni því það komu alltaf upp bylgjur ofan í fyrirhugaðar frumsýningar,“ segir Jón Bjarki, en álfar koma töluvert við sögu í myndinni eins og titillinn gefur til kynna.

„Svo við héldum eins konar frumsýningu í álfahöfuðborginni sjálfri í Hellisgerði í Hafnarfirði þar sem við vörpuðum myndinni á Álfastein og eftir það hefur þetta gengið.“

Aðspurður hvort hann trúi þá á álfa segist Jón Bjarki í upphafi hafa gefið lítið fyrir það enda sé það þreytt klisja erlendis að við Íslendingar gerum það.

„En það má segja að þegar afi fór að tengjast álfunum meira þegar hann fór að nálgast dauðann sá maður fegurðina í því, og kannski ekki síður myndlíkinguna fyrir ferðalagið sem fram undan var. Það er kannski ekki rétt að segja að ég trúi á álfa en það er eitthvað virkilega fallegt í þessari hugmynd og tenging við okkar menningararf sem mér er farið að þykja mjög vænt um.“


Safnaði víni fyrir eigin jarðarför

Aðspurður segir hann stórfjölskylduna gríðarlega þakkláta fyrir myndina og Hlín bætir við að þau hafi fundið vel að allir væru með þeim í liði við gerð hennar.

„Meira að segja í jarðarför Trausta norður á Ströndum voru allir með, meira að segja presturinn, Hjálmar Jónsson, fyrrum dómkirkjuprestur, sem gaf líkförinni merki um að hinkra með kistuna á meðan ég stökk á milli með kameruna.“

Mynd frá útför Trausta á Ströndum en hann hafði nefnt við Jón Bjarka að auðvitað myndi hann taka hana upp og hafa í myndinni.

„Afi hafði skipulagt jarðarför sína í þaula og fólk vissi af því. Hann hafði til dæmis safnað sterku víni fyrir hana árum saman og geymt í kjallaranum hjá pabba.

Hann hafði valið staðinn, tónlistarmennina og lögin og sagt mér að við yrðum auðvitað að taka hana upp þegar að því kæmi,“ segir Jón Bjarki en við upphaf athafnar var skenkt í glös brennivíni, viskíi og gini, allt að ósk hins látna. ■