Það stendur mikið til í einn stærstu skemmu landsmanna, að Gjábakka 4 í Hafnarfirði, en þar hefur sýningarhönnuðurinn Axel Hallkell unnið hörðum höndum síðustu daga ásamt þeim Önnu Jóhannsdóttur og Nathalie Jacqueminet við að breyta heldur grófu iðnaðarhúsnæðinu í virðulegan listsýningarsal.

En bara í einn dag. Á sjálfan afmælisdag járnsmiðjunnar Héðins, en forkólfar hennar og velunnarar fagna aldarafmæli hennar í dag með glæsilegri sýningu á mörgum merkustu málverkum íslenskrar listasögu sem til samans eru metin á hundruð milljóna króna.

Opnað verður fyrir herlegheitin klukkan 13.00 í dag og almenningi stendur til boða að skoða sig um fram eftir degi, eða allt til klukkan 17.00, en þá verður sýningunni lokað.

Eins og fram kemur í sýningarskrá er listin í smiðju Héðins samstarfsverkefni Listasafns Íslands og Héðins í tilefni af hundrað ára afmæli fyrirtækisins. Sýnd eru verk úr merkri gjöf fjölskyldu Markúsar Ívarssonar, sem stofnaði Héðin ásamt Bjarna Þorsteinssyni árið 1922.

Markús var fæddur 1884. Hann var járnsmiður að mennt og ástríðufullur safnari verka eftir listamenn samtíma síns. Studdi hann þannig meðvitað við ýmist listafólk sem bjó við kröpp kjör við upphaf ferils síns en átti síðar eftir að slá í gegn, eins og segir í skránni.

Markús þykir hafa byrjað þessa söfnun sína á mikilvægum tímapunkti þegar nýjar kynslóðir listamanna voru að koma fram á sjónarsviðið á fjórða áratugnum en áttu erfitt uppdráttar á kreppuárunum, og þá skipti stuðningur hans oft sköpum.

Markús féll frá árið 1943, aðeins 59 ára gamall. Hann skildi eftir sig gríðarlegt safn, um 200 verk, olíumálverk, vatnslitamyndir, teikningar og höggmyndir sem ekkja hans, Kristín Andrésdóttir, og dætur þeirra afhentu Listaverkasafni ríkisins að stórum hluta nokkrum árum síðar.

Tilkynnt var um gjöfina þann 27. ágúst, sama dag og Listasafn Íslands var formlega opnað í nýjum húsakynnum við Suðurgötu á efstu hæð byggingarinnar þar sem Þjóðminjasafnið er nú á öllum hæðum. Fjölskylda Markúsar hefur ekki látið staðar numið í þessum efnum – og hefur allt fram á nýja öld fært safninu fleiri verk.

Almennt þykir safn Markúsar fela í sér mjög gott úrval íslenskrar myndlistar frá fyrri hluta síðustu aldar. Þar á meðal eru lykilverk ýmissa mikilvægustu listamanna þjóðarinnar.

Sagan af portretti Jóns Stefánssonar af Markúsi í Héðni

Fjölskylda Markúsar Ívarssonar hafði lengi vitað af portretti sem Jón Stefánsson málaði af vini sínum árið 1934. Verkið var í Kaupmannahöfn hjá ekkju Jóns, frú Ernu Stefánsson. Sveinn í Héðni, tengdasonur Markúsar, hafði oft farið til frú Ernu til að reyna að fá hana til að selja sér myndina, en ekki fengið. Það var svo einhverju sinni þegar Ingvar Vilhjálmsson í Ísbirninum var staddur í Kaupmannahöfn með Jóni syni sínum rétt eftir 1960 að hann gerði sér ferð til ekkju Jóns Stefánssonar til að kaupa myndir. Mektarmenn höfðu þá þann sið að kaupa myndir eftir stóru nöfnin í íslenskri myndlist til að gefa hver öðrum. Ingvar flettir myndum eftir Jón, sér portrettið af Markúsi og fær frú Ernu til að selja sér það fyrir 18 þúsund krónur danskar. Heimkomið er það svo afhent Héðinsmönnum.

Í bókinni Íslensk portrett á tuttugustu öld segir Aðalsteinn Ingólfsson portrettið hiklaust vera meðal öndvegisverka íslenskrar myndlistar. Hann
þykist þess fullviss að Jón hefði aldrei komist upp með að mála íslenskan atvinnurekanda, jafnvel ekki fyrrverandi járnsmið, í gömlu vinnufötunum sínum og með hamar og meitil milli handanna, hefði sami atvinnurekandi ekki borið nær takmarkalausa virðingu fyrir köllun listamannsins.